OSMANLI’NIN YIKILMASINA İTTİHATÇILAR SEBEP OLDU (17)
CİHAN HARBİ’NİN SONU VE NETİCELERİ
Sykes-Picot Anlaşması (16 Mayıs 1916)
*I. Dünya Harbi sırasında, İngiliz diplomatSir Mark Sykes ve Fransız diplomat François G. Picot arasında 16 Mayıs 1916’da gizli bir anlaşma yapılmıştır. Daha sonra Sürece Çarlık Rusya’sı dışişleri Bakanı Sergey Sazanov dahil edilmiştir. Sazanov anlaşmayı kabul etmiş ama İstanbul ve Boğazların yanı sıra, Doğu Anadolu’daki Kars, Erzurum, Van, Bitlis, Muş ve Doğu Karadeniz’den Trabzon’un da Rusya’ya verilmesini talep etmiştir. Anlaşmaya Sazanov’un istekleri de dahil edilerek Anlaşma ‘Sykes-Picot-Sazanov Anlaşması’ olarak kabul edilmiştir. Bu anlaşmanın amacı; Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğu Anadolu ve Orta Doğu’daki petrol zengini topraklarını İngiltere, Fransa ve Rusya arasında paylaşmak ve bölgedeki nüfuz alanlarını belirlemekti. Bu anlaşmaya göre; Güney Irak, Ürdün, Filistin ve Hayfa ile Akka limanları İngiltere’nin kontrolüne bırakılacaktı. Suriye, Lübnan, Güneydoğu Anadolu, Musul ve ‘Kürdistan olarak tanımlanan’ bölgeler Fransa’nın kontrolüne bırakılacaktı. Rusya’ya ise; Doğu Anadolu’daki vilayetler vaad edildi (Daha sonra İngiltere ile Fransa, Musul dahil bütün Irak’ın İngiltere’nin kontrolüne bırakılmasında anlaşacaklardır.). Sykes-Picot Anlaşması 1990’lı yıllarda Büyük Orta Doğu Projesi’ne (BOP) evrilecektir. 1917’de Rusya’da Bolşevik ihtilali olmasından sonra Sovyet Rusya anlaşmadan çekilmiş ve Sykes-Picot gizli Anlaşması’nı Dünya’ya ifşa etmiştir.
Sevr Antlaşması’nın Muhtevası
*10 Ağustos 1920’de imzalanan Sevr Antlaşması, İtilaf devletleri tarafından Osmanlı İmparatorluğu topraklarının paylaşılmasına ve Anadolu’nun işgal edilmesine imkân veriyordu. Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarını paylaşmayı amaçlayan Sevr Antlaşması’nın başlıca maddeleri şunlardır;
1- Orta Doğu Bölgesi:
a- İngiltere’nin kontrolüne bırakılanlar: Irak, Filistin, Ürdün, Suudi Arabistan ve Yemen krallıkları (İngiliz nüfuzunda).
b- Fransa’nın kontrolüne bırakılanlar: Suriye ve Lübnan.
2- Trakya ve Anadolu İşgalleri:
Mondros Mütarekesi’nin 7.md.’ne dayanılarak Anadolu topraklarının önemli bölgeleri İtilaf devletleri tarafından işgal edilmiştir.
a- İngiltere’nin işgal ettiği bölgeler: Musul, Kerkük, Çanakkale, Samsun, Merzifon, Batı Anadolu’daki demiryolları hatları.
b- Fransa’nın işgal etiği bölgeler: Adana, Mersin, Maraş, Urfa, Mardin, Zonguldak
c- İtalya’nın işgal etiğibölgeler: Muğla, Kuşadası, Bodrum, Marmaris, Konya, Antalya.
d-Yunanistan’ın işgal ettiği bölgeler: Batı Trakya, İzmir, Balıkesir, Bursa, Uşak.
e-Ortak İşgal bölgesi: İtilaf devletleri (İngiltere, Fransa, İtalya) İstanbul ve Boğazları 13 Kasım 1918’de fiilen,16 Mart 1920’de de resmen işgal ettiler (işgal Lozan antlaşması’ndan sonra 6 Ekim 1923’te Türk ordusunun İstanbul’a girmesiyle sona erdi.).
3- Doğu Anadolu Bölgesi: Bağımsız bir Ermenistan ve Özerk bir Kürdistan kurulması. 4- Askeri sınırlama: Osmanlı ordusu terhis edilecek, ancak bölgesel zabıta için sınırlı birlik bırakılacaktır (yaklaşık 50.000).
5-Gelirler ve Maliye: Osmanlı maliyesi ve gelirleri İtilaf devletleri ve Düyun-u umumiye’nin kontrolüne bırakılacaktır.
Sevr Antlaşması’nın akibeti
*Sevr Antlaşması fiilen yürürlüğe girmiştir. Fakat Osmanlı Kanun-u Esasi’sine göre Uluslararası bir antlaşmanın geçerli olabilmesi için Meclis-i Mebusan’ın onaylaması şarttı. O dönemde Meclis kapalı olduğu için Sevr Antlaşması Meclisten geçmemiş ve ‘Hukuken ölü doğmuştur.’ Ayrıca, TBMM tarafından reddedildiği ve Padişah Vahdettin tarafından da onaylanmamıştır. Sevr Antlaşması, İstiklal Harbi’nin zaferle neticelenmesinin ardından 24 Temmuz 1923’te imzalanan Lozan Barış Antlaşmasıyla tamamen hükümsüz hale gelmiştir.
c- Ali Rıza Paşa Hükümeti (2 Ekim 1919-3 Mart 1920)
*3. Damat Ferit Paşa hükümeti, uygulanan sert siyasetin sonuçsuz kalması üzerine 30 Eylül 1919’da düşmüştür. Yerine, 2 Ekim 1919’da Sultan Vahdettin tarafından Sadrazamlığa getirilen Ali Rıza Paşa hükümeti kurulmuştur. Ali Rıza Paşa, Harbiye Nazırlığına Milli Mücadeleye sıcak bakan Mersinli Cemal Paşayı getirmiştir (daha sonra Isparta mebusu olarak 1. TBMM’de görev yaptı.). Ali Rıza Paşa ılımlı bir politika izlemiş ve Anadolu’daki Kuva-yı Milliye hareketiyle de uzlaşmacı bir davranış sergilemiştir. Heyet-i Temsiliye ile İstanbul hükümeti arasında 22 Ekim 1919’da imzalanan Amasya Protokolu gereğince ülke genelinde serbest seçimlerin yapılması kararlaştırılmıştır. Yapılan seçimlerde M. Kemal Paşa’nın liderliğindeki Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk cemiyeti adayları seçimlerde büyük başarı kazanmıştır. Eski İttihatçılar da bu kadro içinde yer almışlardır. Seçilen 168 mebus ile birlikte Osmanlı’nın son Meclis-i Mebusan’ı 12 Ocak 1920’de İstanbul’da toplandı. Bu Meclis Misak-ı Milli kararlarını kabul etmiştir. İstanbul’un İtilaf devletlerince işgali sürecinde Ali Rıza Paşa hükümeti 3 Mart 1920’de istifa etmiştir. 16 Mart 1920’de İtilaf devletleri tarafından İstanbul resmen işgal edilince, Meclis-i Mebusan basılmış ve 11 Nisan 1920’de de feshedilmiştir. 23 Nisan 1920’de Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) açılıncaya kadar da meclis bir daha açılamamıştır. Devam edecek...
