BİR BANKNOT, BİR KASABA, BİR DERS
Küçük bir kasaba…
Çarşı açık, dükkânlar açık.
Ama işler durgun.
Esnafın alacağı var.
Borcu da var.
Asıl sıkıntı?
Tahsilat yok. Para dönmüyor.
Derken akşam saatlerinde kasabaya bir pazarlamacı geliyor.
Yorgun.
Kalacak yer arıyor.
Kasabada tek otel var.
İçeri giriyor.
Otel güzel, temiz, bakımlı…
Ama tenha.
Resepsiyonda otelin sahibi.
Pazarlamacı soruyor:
“Gecelik oda fiyatı ne kadar?”
“100 dolar.”
Pazarlamacı 100 doları tezgâha bırakıyor:
“Önce odalara bakayım. Beğenirsem kalırım, beğenmezsem paramı alırım.”
Otel sahibi anahtarı uzatıyor.
Pazarlamacı yukarı çıkıyor.
Otelci 100 dolara bakıyor.
Kasabada başka otel yok.
Akşam olmuş.
Adam yorgun.
“Nasıl olsa kalır” diye düşünüyor.
Ve 100 doları alıp borçlu olduğu mobilyacıya veriyor.
İşte o anda…
100 dolar kasabayı dolaşmaya başlıyor.
Mobilyacının züccaciyeciye borcu var.
Ödüyor.
Züccaciyecinin marketçiye…
Ödüyor.
Marketçinin manava…
Manavın kabzımala…
Kabzımalın avukata…
Aynı 100 dolar elden ele geçiyor.
Avukat parayı alınca birden hatırlıyor:
Geçen hafta şehir dışından gelen bir misafirini bu otelde konaklatmış.
Hesabı ödemeyi unutmuş.
Ne kadar?
100 dolar.
Parayı alıp otele gönderiyor.
100 dolar…
Kasabayı dolaşıyor.
Ve başladığı yere geri dönüyor.
Tam o sırada pazarlamacı merdivenlerden iniyor.
Otelci:
“Nasıl, beğendiniz mi?”
“Çok güzel. Ama kalmayacağım. Biraz daha yol almaya karar verdim.”
Otelci bir an duruyor.
Sonra az önce avukattan gelen 100 doları uzatıyor.
Pazarlamacı parasını cebine koyuyor.
Teşekkür ediyor.
Çıkıp gidiyor.
Şimdi…
Pazarlamacının cebinde kaç dolar var?
Yine 100.
Kasabada yeni para kaldı mı?
Hayır.
100 dolar, 700 dolar oldu mu?
Hayır.
Yeni bir servet yaratıldı mı?
Hayır.
Ama bir şey oldu.
Tıkanmış ödeme zinciri çözüldü.
Otelci mobilyacıya ödedi.
Mobilyacı züccaciyeciye…
Züccaciyeci marketçiye…
Marketçi manava…
Manav kabzımala…
Kabzımal avukata…
Avukat da otele…
Aynı 100 dolar, birbirine bağlı borçların peş peşe ödenmesine aracılık etti.
İşte hikâyenin ekonomi dersi burada.
PARA VAR… AMA DÖNÜYOR MU?
İktisatta paranın dolaşım hızından söz edilir.
Ama bu hikâyeyi:
“100 dolar dolaştı, kasaba zenginleşti”
diye okumamak gerekir.
Kasaba zenginleşmedi.
Yeni üretim yapılmadı.
Yeni değer oluşmadı.
Sadece mevcut borçların ödenmesini engelleyen likidite sıkışıklığı geçici olarak aşıldı.
Bu ayrım önemli.
Çünkü ekonomide birinin borcu, diğerinin alacağıdır.
Bir işletme tahsilat yapamazsa tedarikçisine ödeyemez.
Tedarikçi kendi borcunu ödeyemez.
O da bir başkasını…
Bir bakmışsınız, bir işletmenin nakit sıkıntısı bütün çarşının sıkıntısına dönüşmüş.
İşte bu nedenle bazen mesele:
“Para var mı?”
değildir.
Mesele:
“Para doğru zamanda doğru yere ulaşabiliyor mu?”
GÜVEN DE PARA KADAR KIYMETLİ
Bir de güven var.
Ekonominin görünmeyen sermayesi.
Güven azalırsa vatandaş harcamayı erteler.
Esnaf siparişi azaltır.
Sanayici yatırımını bekletir.
İşveren yeni eleman almaktan vazgeçer.
Para vardır…
Ama hareket yavaşlar.
Güven ise nasihatle oluşmaz.
Hukukla oluşur.
Öngörülebilirlikle oluşur.
Fiyat istikrarıyla oluşur.
Sağlam kurumlarla oluşur.
Girişimci yarını görebiliyorsa yatırım yapar.
Sanayici hesabını yapabiliyorsa makine alır.
Makine çalışırsa üretim artar.
Üretim artarsa istihdam büyür.
GERÇEK ZENGİNLİK NEREDE?
Devletin görevi girişimcinin önünü açmaktır.
Bürokrasiyi azaltmak.
İzinleri hızlandırmak.
Kuralları öngörülebilir kılmak.
Çünkü girişimci evrak kovalamamalı.
İş kovalamalı.
Sanayici koridorlarda beklememeli.
Fabrikasında olmalı.
Ve gelelim bizim 100 dolara…
Pazarlamacı kasabaya geldi.
100 doları bıraktı.
Para elden ele dolaştı.
Borçlar ödendi.
Sonra aynı 100 dolar yeniden pazarlamacının cebine girdi.
Adam gitti.
Para da gitti.
Fakat geride bir soru kaldı:
Bir ekonominin asıl meselesi kasasında ne kadar para olduğu mudur, yoksa elindeki kaynaklarla ne kadar değer üretebildiği mi?
Cevabı küçük kasaba verdi.
Para gerekli.
Likidite gerekli.
Güven gerekli.
Ama hiçbiri tek başına zenginlik değildir.
Çünkü para bir işletmenin kapısını açabilir…
Ama içeride üretim yoksa o kapının ardında refah yoktur.
Para makineyi satın alabilir…
Ama makine üretmezse katma değer yoktur.
Kredi yatırımın yolunu açabilir…
Ama yatırım verimli değilse gelecek yoktur.
O yüzden mesele yalnızca parayı dolaştırmak değildir.
Mesele o parayı;
üretime, yatırıma, teknolojiye, ihracata, istihdama ve katma değere dönüştürebilmektir.
Ve küçük kasabanın 100 dolarlık hikâyesinden geriye şu kalsın:
Para çarkı döndürür. Güven çarkı hızlandırır. Üretim ise o çarktan zenginlik çıkarır.
Bir ülkenin gerçek serveti kasasındaki para değil…
O parayla üretebildiği değerdir.
Gerisi?
Sadece rakamdır.
