“Trajik Başarı-Türk Dil Reformu” üzerine notlar (16)

Geoffrey Lewis’in “Trajik Başarı-Türk Dil Reformu” eserinden notlara devâm ediyoruz. (Tercüme eden: Mehmet Fatih Uslu, Gelenek Yayınları, İstanbul, 2004)
Güneş-Dil Teorisi üzerine notlar
(…)
Nasıl bir teorinin gelmekte olduğuna dair ilk ipucu ise, Yusuf Ziya Özer’in Kurultay’ın ilk gününde sunduğu “Din ve Medeniyetin Bakış Açılarından Güneş” adlı bildiride görülür. Teoriden, ancak yazının en sonunda bahsedilmektedir:

Beşeri kültür üzerinde bu kadar mühim rol yapan Güneşin ... dil üzerinde de aynı tesiri ve aynı rolü yapmış olması gayet tabii görülmek lazım gelir. Binaenaleyh Güneş Dil Teorisi’nin de Güneşe bu kadar ezeli surette merbut olan Türk ilmi telâkkiyatının bir eseri olarak meydana konmuş olması iftihara layıktır. (Kurultay 1936: 48)

İkinci gün, Dilmen tarafından teorinin uzun bir özetinin verilmesiyle başlamıştır. Bu özette birçoğunun yanında İngilizce god, Almanca gott ve Türkçe kut gibi sözcüklerin özdeşliği ispatlanmaktadır. İspat oldukça basittir: Gott og + ot, god oğ + od ve kut uk + ut şeklinde oluşmuştur. Dilmen, Gott sözcüğünü tek t ile yazarak, kendini ikinci t harfini açıklamak durumundan kurtarır. Aynı boş konuşmalar ikinci gün ve onu takip eden üç gün boyunca da sürmüş ve altıncı gün yabancı ilim adamlarına ayrılmıştır. Dilmen teoriyi Uygurca yaltrık (ışıltı) sözcüğüyle İngilizce electric’in özdeş olduğunu göstermek için de kullanmıştır (Türk Dili, 19 [1936], 47-9). Wall Street Journal’da 16 Mart 1985’de dil reformu üzerine yayınlanan bir makalede 31 Ocak 1936 tarihli Cumhuriyet Gazetesi’nde şöyle bir manşetin atıldığı belirtilmektedir: “Elektrik Türkçe bir kelimedir!”

İçlerinde Tankut›un ‹Güneş-Dil Teorisine göre Pankronik Yöntemlerle Palaesosyolojik Dil Çalışmaları’ ya da Dilaçar’ın ‘Güneş-Dil Antropolojisi’ gibi ilgi çekici başlıkların da olduğu makalelerin içeriğine her ne kadar girmek istense de, yer Kurultay’a sunulan malzemenin tam olarak incelenmesine imkân vermiyor. Fakat Emre’nin makalesi, hakkında birkaç söz söylenmeyi hak etmektedir, çünkü Zürcher (1985: 85) onu ‘l’un des rares linguistes un peu sérieux de la Soci-été” şeklinde betimlemektedir. Önceden Kvergić’in yazısı hakkında yazıyı ciddiye almayan ifadeler kullanmış olan Emre -ki bu tavır manasız değildir- Güneş-Dil Teorisi’nin çok sıkı bir destekçisi olmuştur.

Şimdi onun, yaygın olarak Yunanca ‹sevmek› anlamındaki fil- (ing. phil-) ve ‘bilgelik’ anlamındaki sophia’dan geldiği düşünülen Fransızca’dan alınmış filozofi, filozof ve filozofik sözcüklerinin kökeni üzerine yaptığı uzun sunumunun (Kurultay 1936: 190-201) özetini verelim. Emre Grekçe fil- kelimesinin etimolojisinin kuşkulu olduğunu öğrenmiş olduğundan, aşağıdaki sonucu yaratmak için sözcükle istediğini yapabileceğine karar vermiş olmalıdır. Güneş-Dil Teorisi’nin gösterdiğine göre hiçbir sözcük en başta bir sessizle başlıyor olamazdı, dolayısıyla filozofun ilk hecesi if ya da ef, asıl şekli ise ip ya da ep şeklinde olmalıydı. Şimdi ip ve ep Türkçe’de ‘muhakeme gücü’ anlamına geliyordu (bunun da önceki iddialarından daha iyi temellendirildiği söylenemez). Dahası, Yunanca phil- sözcüğünün genelde ‹sevmek› ya da ‹öpmek› anlamına geldiği farz edilse de o bu ilk anlamı, Aristo’nun ‘felsefe’ anlamında sadece sophia’yı kullandığı ve dolayısıyla filo- sözünün sadece manayı kuvvetlendiren bir önek olabileceği, sevmekle alakasız olduğu gerekçesiyle reddediyordu. Öte yandan, ikinci anlamı, ip ‘muhakeme gücü’ anlamına gelmenin yanısıra, açıkça Türkçe öp ile aynı olduğu için onaylıyordu. Philo sözcüğünün asıl şekli ise ipil- idi. İl ekinin işlevi ‘ip sözcüğünün temel anlamını genişletmekti ve ipil- besbelli ki Türkçe bil- ile aynı sözcüktū. Sophia ise gerçekten ‘bilgelik’ anlamına geliyordu (bunu sağ ve sav sözcükleri ile karşılaştırınız). Kısacası filozofi, filozof ve filozofik Türkçe sözcüklerdi ve bunların yerine yeni sözcükler bulmak gibi bir ihtiyaç söz konusu değildi. Emre yazısını ‹şairlerimizin birinden› bir şiirle noktalamaktadır. Şiirin ikinci mısrası Atatürk’ün teoriye olan özel ilgisini işaret etmektedir. Bu yaygın bir bilgi değilse de en azından açık bir sırdır:

Atatürk, Atatürk antlıyız sana

Güneşinden içtik hep kana kana.

Teorinin kısa saltanat dönemi boyunca, yayınlanan kitaplar ve makaleler üzerinde etkili olduğu görülmektedir. Örneğin Abdülkadir İnan’ın (1936) Türkoloji Ders Hülasaları adlı eserinin sayfalarını çevirirken, bunun dilin tarihi ve onun lehçeleri üzerine -özellikle de Kırgız lehçesi üzerine- notların bir özeti olduğunu görürsünüz. (…) (s. 82-83)