Osmanlı’nın yıkılmasına ittihatçılar sebep oldu (18)
I. CİHAN HARBİ’NİN SONU VE NETİCELERİ
d- İttihat ve Terakki Fırkası Üyelerinin Akıbetleri
*İttihat ve Terakki Fırkası, Osmanlı İmparatorluğunu I. Cihan Harbi’ne sokarak, on senelik iktidarlarında 600 yıllık İmparatorluğun tarihin sayfalarına gömülmesine sebep oldular. Saltanatları kendilerine de yâr olmadı. Sonunda bir kısmı yurt dışına kaçtı. Yurt’ta kalanlar da umduklarını bulamadılar. İttihat ve Terakki Cemiyeti kadroları ve liderlerinin sonları suikastler ve siyasi tasfiyelerle hazin bir şekilde hüsranla neticelenmiştir.
1- Yurt dışına kaçan İttihatçıların akıbetleri
Talat Paşa: 1 Kasım 1918’de yurt dışına kaçarak Berlin’e yerleşti. Sürgün hayatında ekonomik sıkıntılar yaşadı. Öyle ki, nişanlarını satmak zorunda kalmıştır. Mehmed Talat Paşa, Berlin’de Hardenberg caddesi’ndeki evinden çıktığı sırada 15 Mart 1921 günü Sogomon Tehliryan isimli Ermeni komitacı tarafından kafasına kurşun sıkılarak suikast sonucu öldürülmüştür. Tehliryan yapılan yargılama sonucu beraat ettirilmiştir. TALAT Paşa’nın naaşı 25 Şubat 1943 yılında Türkiye’ye getirilerek İstanbul’da Hürriyet-i Ebediye Tepesine gömülmüştür.
Enver Paşa: 1 Kasım 1918’de Yurt’tan ayrıldıktan sonra Moskova üzerinden Türkistan’a (Orta Asya’ya) geçti. Basmacı Hareketi’ne katıldı (Basmacı hareketi; 1917 Bolşevik ihtilalinden sonra Kızıl Ordu’nun mezalimine karşı Özbekler, Kırgızlar, Tacikler ve Türkmenlerin başlattıkları Türkistan bağımsızlık Milli Mücadelesi hareketidir.
Hareketin esas amacı, ‘Türkistan Türkistanlılarındır’ parolasıyla bölgeyi Sovyet işgalinden kurtarıp bağımsızlıklarına kavuşmaktır. Hareket Kızıl ordunun 1918’de Korbaşı Ergaş liderliğinde Hokand şehrinde başladı. Kızıl ordunun Hokand yönetimini devirmesi ve binlerce Türk’ü katletmesi üzerine başladı. Hareket kısa sürede bütün Türkistan’a yayıldı. Enver Paşa’nın 1921’de Türkistan’a gelip hareketin başına geçmesiyle büyük bir ivme kazandı.)
Enver Paşa, Tacikistan’da Çeğan’da Sovyet Kızıl Ordusu ile yapılan bir çatışmada 4 Ağustos 1922’de şehid edildi. Naaşı, Tacikistan’ın Belcivan bölgesindeki Ab-ı Derya yakınlarındaki Çegan tepesine defnedildi. 1996’da CB. S. Demirel’in çabalarıyla naaşı Türkiye’ye getirilerek İstanbul Şişli’deki Abide-i Hürriyet mezarlığına defnedildi.
Cemal Paşa: 1 Kasım 1918’de Yurt dışına kaçtıktan sonra, önce Almanya’ya, sonra İsviçre’ye gitti. İstanbul’daki Askeri mahkemece gıyabında idam cezasına çarptırıldı. 1920’de Afgan Kraliyet ordusunu modernize etmek için Orta Asya’ya geçti. 21 Temmuz 1922’de Nemesis operasyonu kapsamında, Ermeni komitacıları Stepan Dzaghigyan, Arteshes Kevorkyan ve Bedros Bogosyan tarafından vurularak suikastle öldürüldü. Cenazesi Türkiye’ye getirilerek 28 Eylül 1922’de Erzurum Karskapı Şehitliğine defnedildi.
2- Yurt’ta kalan İttihatçıların akıbetleri
*İttihat ve Terakki Cemiyeti yöneticileri ve üyeleri, I. Cihan Harbi’nden sonra 1919-1921’de kurulan askeri olağanüstü mahkemelerde (Divan-ı Harb-i Örfi’de) yargılandılar. Yargılamalar Damat Ferit Paşa hükümetleri tarafından yapılmıştır. Mahkeme başkanlıklarında Ferik (Korgeneral) Mahmut Hayret Paşa ve daha sonra da Mirliva (Tuğgeneral) Mustafa Paşa (Mustafa Yamulki-Nemrut Mustafa paşa) başkanlık etmiştir. İttihatçılar bu mahkemelerde genel olarak Kanun-u Esasi’yi (Anayasa’yı) ihlal etme, savaş dönemi yolsuzlukları ve Ermeni-Rum tehcirindeki suistimalleri gibi isnatlarla suçlandılar. Mahkemede; Said Halim Paşa, Mithat Şükrü Bey, Ahmet Şükrü Bey, Ziya Gökalp, Halil Bey, İsmail Canbolat, Kara Kemal gibi önemli İttihatçılar mahkemede hazır bulundurularak yargılanmışlardır.
Yargılananlar arasında eski Şeyhülislamlar Musa Kazım ve Hayri Efendiler de vardır. Ülkeyi terk eden Enver, Talat ve Cemal Paşalar, Dr. Nazım, Dr. Bahattin Şakir de gıyaben yargılanmış ve idam cezasına çarptırılmışlardır. Mahkemeler sırasında; İşgalci güçlerin baskısı, delil yetersizliği gibi sebeplerden dolayı kararlar tartışmalı olmuştur.16 Mart 1920’de resmen İstanbul’u işgal eden İngilizler tarafından tutuklanan bazı ittihatçılar Malta’ya sürgün edilmişlerdir. Bu mahkemeler Mustafa Kemal Paşa ve Kuva-yı Milliye liderlerini de gıyaben yargılamış ve idama mahkum etmiştir. Bir kısım İttihatçılar da Anadolu’ya geçerek Milli Mücadeleye katılmışlar ve TBMM’de yer almışlardır. Başta Mustafa Kemal Paşa olmak üzere İsmet İnönü, Kazım Karabekir, Celal Bayar, Ali Fethi Okyar, Fevzi Çakmak, Kara Kemal, Kara Vasıf, Yunus Nadi, Tunalı Hilmi Bey gibi ittihatçılar Anadolu’ya geçerek Milli Mücadele’yi başlatmışlardır.
İttihatçıların Ayrışması: Milli Mücadele zaferle neticelendikten ve Türkiye Cumhuriyeti kurulduktan sonra eski İttihatçı kadrolar ile yeni yönetim arasında siyasi çekişmeler başlamıştır. Bu çekişmelerle; Cavit Bey, Kara Kemal, Ziya Hurşit Bey, Dr. Nazım, Hilmi Bey ve Rauf Bey (Orbay) gibi eski ittihatçılar Mustafa Kemal ile ters düşmüşlerdir.
Devam edecek...
