Allah’ın Nizamı İslâm (61)
Allah’ın Nizamı İslâm (61)
PROF. DR. YUSUF ÖZERTÜRK
B- İSLÂM DEVLETİ
4- İSLÂM DEVLETİNDE KUR’ÂN ANAYASADIR
ANAYASA
*Anayasa; Temel hak ve hürriyetleri belirleyen, sınırlarını tesbit eden, devletin temel teşkilat yapısını tesis eden, işleyişini belirleyen temel hukuki metinlerdir. Anayasa, her kişi ve kurumu bağlayan toplumsal bir sözleşmedir. Anayasa devletin bağımsızlığının tapusudur. Anayasa, devletin yönetim şeklini tayin eden, vatandaşların temel haklarının hangi şartlarda devlet tarafından kullanılabileceğini belirleyen ve ferdi hakları koruma altına alan temel kanunlardır. Anayasa, genel olarak temel hak ve hürriyetleri, vatandaşların birbirlerine ve devlete karşı olan vazife ve mesuliyetlerini, yasama, yürütme ve yargı erklerinin nasıl olması gerektiğini belirler.
ANAYASANIN TARİHSEL SÜRECİ
*Toplumsal bir sözleşme olan anayasaların geçmişi oldukça eskiye dayanır. Tarihte ilk yazılı Anayasa metni; Tarihte bilinen ilk yazılı sosyal reform nitelikli kanunlar, Sümerler’in Lagaş şehir devletinin (bugünkü Irak’ın güneydoğusunda bulunan Aş-Şatra kasabasına yakın antik şehir) kralı Urukagina tarafından (MÖ 24. yy) yapılmıştır. Çivi yazısıyla olan bu metinlerde; Tapınak rahipleri ve yöneticilerin yolsuzlukları ve ağır vergilerine karşı ezilen halkı korucuyu hükümler vardır. Urukagina metinleri adalet merkezli ilk yazılı metin olarak kabul edilmektedir. İkinci tarihî metin; MÖ. 18. yy’da Babil kralı Hammurabi tarafından yapılan ‘Hammurabi Kanunlarıdır.’ Akadça yazılan bu metinlerde; Aile, ticaret, mülkiyet, suç ve cezalarla ilgili hükümler vardır. Üçüncü olarak; Dinî inanışa göre MÖ 13. yy’da (MÖ 1280) Hz.Musa’ya(as) Sina Dağı’nda bir defada indirilen Tevrat’tır (on emir).Tarihi ve akademik görüşe göre de; bugünkü ilk beş kitaptan oluşan yazılı metinler (Tora) MÖ. 5-6 yy’da Babil sürgünü sonrasında yazılmıştır. Tevrat’ta özet olarak; 1-Allah’tan başka ilâh yoktur. 2-Oyma put ve heykel yapılmayacaktır. 3-Anne-Baba’ya hürmet edilecektir. 4-Adam öldürülmeyecektir. 5-Zina yapılmayacaktır. 6-Hırsızlık yapılmayacaktır. 7-Yalancı şahitlik yapılmayacaktır. 8-Başkasının malına-mülküne göz dikilmeyecektir (kul hakkı yenmeyecektir). Daha sonra MÖ 4-5.yy’da yazılan; Özel hukuk, Borçlar hukuku, ceza ve yargılama usullerine dair kuralları ihtiva eden Antik Roma hukukunun ilk yazılı metinleri görülür. İslâm’ın ilk yazılı Anayasa metni olarak Medine sözleşmesini (Vesikası-Anayasası) görürüz. Medine Vesikası Hicret’ten kısa süre sonra (MS 622) düzenlenmiştir.Medine Sözleşmesi; Medine Şehir Devleti’nin, bugün modern devletlerde görülen (ABD, İsviçre, vs) bir ‘Konfederasyon’ (eyalet sistemi) yapılanmasına benzer bir sistemle yönetilmesine imkan verir. Medine Vesikası; etnik, kültürel ve inanç olarak farklı kesimlerin sosyal barış ve huzur içinde bir arada yaşamalarını sağlayan bir Anayasa hükmündedir.
15 Haziran 1215’te İngiltere kralı ile soylular arasında ‘Büyük Özgürlükler Sözleşmesi (Magna Carta) imzalanmıştır. Bu sözleşme ile kralın yetkileri sınırlandırılmıştır. Ardından 1628’de, vatandaşların temel hak ve özgürlüklerini kralın haksız müdahalelerine karşı koruyan ‘Haklar Dilekçesi’ ve 1689’da da ‘İngiliz Haklar Beyannamesi’ imzalandı. Bu Bildirgenin amacı; vatandaşların haklarını, Devlet gücüne ve haksız müdahalelere karşı korumaktı. Modern Anayasacılık hareketleri 18. yy’da başlamıştır. 4 Temmuz 1776’da ABD ‘Bağımsızlık Bildirgesi’ kabul edilmiştir. Bu Bildirgede; ‘Bütün insanlar eşit yaratılmıştır. Hayat, Hürriyet ve Mutlu olma hakkı her insanın hakkıdır’ denilmektedir. 17 Eylül 1787’de ABD Anayasası Philadelphia’da imzalanmıştır. Bu Anayasa hâlâ yürürlüktedir ve güçler ayrılığı ilkesine dayanmaktadır. Bu Bildirge, Fransız Devrimi ve İnsan Hakları hareketine öncülük etmiştir. 26 Ağustos 1789’da Fransa Ulusal Meclisi tarafından kabul edilen ‘İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi’ ilan edildi. Bu bildiride; Hürriyet,mülkiyet ve emniyet gibi’ Temel haklar’, İnanç ve İfade özgürlüğü, Hukuk önünde eşitlik, Özgürlük ve Eşitlik gibi haklar güvence altına alınmıştır. 10 Aralık 1948’de Paris’te ‘İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’ kabul edilmiştir. Bu Beyannaneye göre; Irk, dil, cinsiyet veya benzer hiçbir fark gözetilmeksizin bütün insanlar doğuştan özgür ve haklar bakımından tamamen eşittir. Osmanlı Devletinde ilk Anayasa, 1876’da ‘Kânun-u Esâsî’ adıyla ilan edilmiştir.
‘Meclis-i Âyan ve Meclis-i Mebûsan’ açılarak, Meşruti Monarşi rejimine geçilmiştir. ‘Meclis-i Âyan, Padişah tarafından, Meclis-i Mebûsan’ da halk tarafından seçilirdi. Bu rejimde; Padişah’ın yetkileri paylaşılmış ve Padişah denetlenebilir hale getirilmiştir. 1908’de II. Meşrutiyet ilan edilmiş ve 1909’da bazı değişiklikler yapılarak Kanun-u Esasi tekrar yürürlüğe konmuştur. Bu meclis İstanbul’un işgaline kadar görev yapmıştır. 11 Nisan 1920’de işgal güçlerinin baskısıyla tamamen kapatılmıştır. 20 Ocak 1921’de I. TBMM 1921 Anayasasını ilan etmiştir. Bu Anayasa Teşkilat-ı Esasiye’dir ve 1924 tarihine kadar yürürlükte kalmıştır. T.C. Devleti kurulmuş ve 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edilerek Kabine sistemine geçilmiştir. Kuvvetler ayrılığı (Yasama-Yürütme ve Yargı) ilkesi benimsenmiştir. Daha sonra 1961, 1982 Anayasaları yapılmıştır. 1982 Anayasası da birkaç kez değiştirilmiştir. Son değişiklik 16 Nisan 2017’de yapılmış ve Parlenter sistemden Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’ne geçilmiştir.
Kaynakça
1-Yavuz Sabuncu, Anayasaya Giriş
2-Ç.Özcan Karadeniz, Roma Hukuku
3-M.Ali Kaya, Ege ve Eski Yunan Tarihi
4-Kemal Gözler, Anayasa Hukukunun Genel Esasları
5-Bülent Tanör, Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri
6-Ergun Özbudun, 1924 Anayasası