Değişen dünya, değişmeyen BM
Birleşmiş Milletler (BM) üyesi ülkelerin devlet ve hükümet başkanları, her yıl BM Genel Kurulu için New York’ta bir araya geliyor.
193 üye devletin tamamının temsil edildiği BM Genel Kurulu, karar ve tavsiye mekanizmalarına sahip olsa da uluslararası barış ve güvenliğin sağlanması konusunda asli yetki Güvenlik Konseyi’ndedir.
Güvenlik Konseyi ise 15 üyeden oluşuyor ancak bunların beşi ABD, Rusya, Çin, İngiltere ve Fransa veto hakkına sahip daimi üyedir.
Genel Kurul birçok konuda kararlar alabilir ve tavsiyelerde bulunabilir. Ancak Genel Kurul kararlarının önemli bir bölümü, Güvenlik Konseyi kararlarıyla aynı bağlayıcı niteliğe sahip değildir.
İşte BM’nin yapısındaki asıl çelişki de buradadır.
Çünkü, 193 üye ülkenin iradesi 5 daimi üyeden herhangi birinin vetosuyla yok sayılabilmektedir.
Bu durum; BM’nin hukuka ve adalete aykırı bu yapısıyla gerçekten bütün dünyanın ortak iradesini temsil etmediği bir gerçektir.
Ayrıca, zaman içerisinde ortaya çıkan savaşlar, işgaller, insani krizler ve uluslararası hukukun ihlallerine karşı BM’nin uluslararası barışı, güvenliği ve devletler arasındaki iş birliğini güçlendirmek gibi asli görevlerini yerine getirmekte yetersiz kaldığı ise bir diğer gerçektir.
*
BM Genel Kurulu Etkisiz Bir Vitrin
BM, II. Dünya Savaşı sonrasında oluşan güç dengelerinin kurumsallaşmış hali olarak varlığını sürdürüyor. Yani BM hâlâ Güvenlik Konseyi daimi üyelerinden oluşan ‘Beşli bir Çete’ tarafından yönetilip kullanılıyor.
BM’nin temel güç mimarisinin önemli bölümü hâlâ 1945’in şartlarını yansıtıyor olması ise kabul edilemez. Çünkü BM, 1945’de 70 üye ülke ile kuruldu. Şimdi ise BM üye ülke sayısı 193 oldu.
Nitekim, o günün dünyası ile bugünün dünyası arasında ise çok büyük farklar var.
İkinci Dünya Savaşı’nın galiplerinin oluşturduğu güç dengeleri üzerinden şekillenen uluslararası sistem, bugün artık aynı dünya gerçekliğini yansıtmıyor.
Ekonomik güç merkezleri değişti. Yeni siyasi ve askerî güçler ortaya çıktı. Asya’nın ve özellikle küresel Güney’in dünya siyasetindeki ağırlığı arttı.
Elbette BM’nin tamamen ortadan kaldırılması ve yerine yeni bir teşkilat kurulması kolay veya kısa vadede uygulanabilir bir seçenek değil. Zira, BM Şartı’nın değiştirilmesi bile Genel Kurul’da üçte iki çoğunluk ve bütün daimi üyeler dahil üye devletlerin üçte ikisinin onayını gerektiriyor. Ancak zorlu olması, reform ihtiyacını ortadan kaldırmıyor.
BM’nin 81. Genel Kurulu’nun bu yılki teması “Güveni yeniden tesis etmek, dönüşümü yönetmek: Herkes için sonuç üreten bir Birleşmiş Milletler.” gerçekten hem dikkat çekici hem de önemli.
Aslında tartışılması gereken tam da budur:
Dünyanın BM’ye yeniden güvenebilmesi için ne yapılmalı? Sorusuna genel kurulda cevap aranmalı.
Güvenlik Konseyi’nin ‘Veto sistemi’ yeniden ele alınmalı ve yapısı dünyanın bugünkü siyasi ve ekonomik gerçeklerine göre genişletilmelidir.
Genel Kurul’un kararlarının etkisi artırılmalı ve Uluslararası hukukun uygulanmasını sağlayacak daha güçlü mekanizmalar kurulması yönünde öneriler gündeme taşınmalı.
Zira dünya barışı, huzur ve güveni adına bunlar artık ertelenemeyecek kadar önemli konular olduğu kabul edilmeli.
Kabul edilmeli ki; BM’nin itibarı, saygınlığı ve güvenirliği yalnızca New York’taki görkemli salonlarla, liderlerin kürsüdeki konuşmalarıyla veya diplomatik şovlarla korunamaz.
BM’nin gerçek itibarı, güçlü devletlerle zayıf devletlere aynı hukuk anlayışının uygulanabildiği yeni bir yapı ile kazanılabilir.
Aksi halde Genel Kurul, dünya liderlerinin bir araya geldiği büyük bir diplomasi vitrini olmaktan öteye geçemez.
Dünya ise vitrine değil, adalet üreten ve kararlarını uygulayabilen bir uluslararası düzene ihtiyaç duyuyor.
