Valide Sultan kütüphaneleri
Derler ya, “Osmanlı ilme, irfana, kitaba, kütüphaneye, eğitime değer vermez, sadece savaşırdı. Kızları da okutmazdı”…
Külliyen yalan ve iftiradır…
Osmanlı ilme, irfana, kitaba, kütüphaneye, eğitime değer verir, mecbur kaldığında da savaşırdı. Zaten savaşları ilim-irfandan gelen teknik üstünlüğü sayesinde kazanırdı.
Osmanlı ceddimizin yaptığı savaşların yüzde doksan dokuzu, tıpkı Çanakkale ve Milli Mücadele gibi, “savunma savaşı”dır! 600 yıllık devlet ömrü içinde toplasanız beş-altı seneyi zor bulur.
Gerisi ilimdir, irfandır, inşadır, imardır, eğitimdir, günlük hayattır.
İlim-irfan ise kadın olsun erkek olsun her Müslümana farzdır! Kitap, “Kitab-ı kebir-i kâinat”tan başlayan eğitim sürecinin olmazsa olmazıdır.
O kadar ki, valide sultanların bazıları camiye, bazıları suya (çeşme, su yolu, sebil), bazıları ağaca-ormana yatırım yapıp bu çerçevede hayır eserleri vücuda getirirken, bazıları da kitaba-kütüphaneye yönelmiştir…
Valide sultanlar arasında kütüphane kurma geleneğini başlatan ilk isim Sultan İkinci Selim’in eşi Nurbanu Sultan’dır.
Oğlu Üçüncü Murad tahta geçip, “Valide Sultan” olunca pek çok hayır eserine imza attı. Bu arada Üsküdar Toptaşı semtindeki muhteşem külliyesine bir de kütüphane inşa ettirip, külliyesinin üniversitesinde (medrese) eğitim görecek öğrencilerin yararlanması için öncelikle kendi kitaplarını bağışladı. Üç akçe gündelikle kütüphaneye bir de “hafız-ı kütüp” tayin etti.
Nurbanu Sultan Kütüphanesi, Sultan Üçüncü Murad’ın ve başkalarının kitap bağışlarıyla kısa sürede zenginleşti. İstanbul’un sayılı kütüphanelerinden biri oldu.
Sonra ne mi oldu?..
Ne olduysa Cumhuriyet sonrası oldu! 1924 yılında çıkarılan “Tevhid-i Tedrisat Kanunu” (eğitimin birleştirilmesi) çerçevesinde medreseler kapatıldı. Bundan Valide Sultan Kütüphanesi de nasibini aldı: El yazması binlerce kıymetli kitap Üsküdar Hacı Selim Ağa Kütüphanesi’ne devredildi…
Devir sırasında pek çok el yazması kıymetli eser de yağmalandı maalesef.
İsmihan Sultan Kütüphanesi: Sultan II. Selim ile Nurbanu Sultan’ın kızı olan İsmihan Sultan, annesi gibi hayırsever, yine onun gibi kitap âşığıydı...
1569’da Eyüp’te Sultâniye Medresesi’ni (başka isimlerle de anılır) kurdu. Bir de kütüphane oluşturdu.
Bazı kaynaklarımız kütüphanede İsmihan Sultan’ın ilk eşi Sokollu Mehmed Paşa’nın vakıf mührünü taşıyan 554 yazma eser olduğunu kaydediyor. Kimi kaynaklarda ise İsmihan Sultan’ın vakıf mührünü de taşıyan 430 cilt yazma kitap olduğu belirtiliyor.
Cumhuriyet döneminde, İsmihan Sultan Kütüphanesi de, annesinin kütüphanesiyle aynı akıbeti paylaştı: Tevhid-i Tedrisat Kanunu mucibince medrese ile birlikte kütüphane de kapanmış oldu. Kitaplar âdeta “mahkûm” edildi. Bazıları bakımsızlıktan kullanılamaz hale geldi. Kalanlar ise Eyüp’teki Hüsrev Paşa Kütüphanesi’ne aktarıldı. 1957 yılında da Süleymaniye Kütüphanesi’ne nakledildi. Onlarcası kayboldu.
Hatice Turhan Sultan Kütüphanesi: Sultan Dördüncü Mehmed’in annesi Hatice Turhan Sultan da Galata, Üsküdar ve Sakız Adası’nda kütüphaneler kurmuştur.
1663’te inşaatı biten Yeni Cami Külliyesi’ndeki kütüphaneye, 300’den fazla yazma kitabını bağışlamıştır.
Bu kitaplar Sultan Üçüncü Ahmed devrinde, Turhan Sultan Türbesi’nin yanıbaşındaki bir binaya taşınmış, 1711 ve 1826’da da kataloğu hazırlanmıştır. 1918’de ise kitaplar Süleymaniye Kütüphanesi’ne nakledilmiştir.
Kütüphanede günlük 15 akçe ile bir hâfız-ı kütübün (uzman kütüphaneci) dışında bir kâtib-i kütüb (kütüphane kâtibi), bir de mücellit görevlendirmiş, ücretlerini kendisi karşılamıştır.
Kütüphane Yirminci Yüzyılın başlarına kadar cami içinde hizmet vermeye devam etti. Evkaf ve Maarif Nezaretlerinin çeşitli yerlerdeki küçük kütüphaneleri bir merkezde toplama yönünde yaptığı çalışmalar sırasında, 1914’te kütüphanedeki kitaplar, Sultanselim’deki kütüphaneye aktarıldı. 1918’de ise Süleymaniye Kütüphanesi’ne nakledildi.
Bu kitapların çoğunun cilt, yazı ve süsleme bakımından sanatsal değeri büyüktür. Kitaplar arasında Fatih Sultan Mehmed ve Kanuni Sultan Süleyman için özel yazılan eserler de vardır. Kütüphanenin, Sultan İkinci Abdülhamid döneminde bastırılmış bir kataloğu da mevcuttur.
Kitapların üzerinde Hatice Turhan Sultan’ın 1073 H. tarihli vakıf mührü bulunmaktadır.
