• İSTANBUL
  • İMSAK
    00:00
    GÜNEŞ
    00:00
    ÖĞLE
    00:00
    İKİNDİ
    00:00
    AKŞAM
    00:00
    YATSI
    00:00
  • 0.0
  • 0.0
  • 0.0
Sefa Saygılı
Sefa Saygılı
TÜM YAZILARI
15 Şubat 2020

Matematik dâhisi arılar

Arılar dünyadaki canlıların hayatta kalabilmesi için kilit rol oynayan yaratıklardır. Öyle ki dünyadaki tarım alanlarının neredeyse üçte biri tozlaşma için arılara muhtaçtır. Bu da tüm arılar yok olursa yeryüzünde en az 130 farklı bitki ve sebzenin ortadan kalkacağı anlamına geliyor. Geriye tozlaşmak için arıları kullanmayan ekinlerden (buğday, arpa, mısır gibi) başka bir şey kalmaz.

Bal arılarının tozlaşmadaki önemi üzerine şöyle bir test yapılabilir: Meyve ağaçlarının çiçek açtıkları bir zamanda, bir armut ağacından, eşit miktarda çiçek ihtiva eden iki dal seçilir. Dalların bir tanesi, arıların konmasını engellemek için ince bir tül ile örtülür, diğeri serbest bırakılır. Arıların, çiçeklerine serbestçe konabildiği armut dalında, 33 armut yetiştiği halde, tül ile örtülü dalda, bir tek armudun bile yetişmediği görülmüştür.

İşte arıların her geçen gün yeni marifetleri keşfediliyor. Uluslararası bir araştırma ekibi bal arılarını ‘büyüktür’ ve ‘küçüktür’ gibi sayısal konseptleri öğrenecek şekilde eğitmeye çalıştı ve arıların sıfır kavramını anlayabildiklerini ortaya koydu. Science dergisinde yayınlanan bir makale, ‘arılar ilkokul öncesi çocukların anlama yeteneğini sergilediler’ sonucunu çıkardı(*). 

Arılar dörde kadar sayabilir, karmaşık işaretleri okuyabilir, izleyerek öğrenebilir, dans ederek birbiriyle haberleşebilir. Çiçeklerin üzerinde dolaşırken mesafeleri dikkate alıp ona göre bir rota belirler, böylece en az eforla en fazla çiçek özü toplayabilir. Kovan içinde de tek tek arılar temizlik, ölülerin taşınması, havalandırma gibi işleri paylaşırlar.

Balarıları böcekler arasında en akıllı olanlarıdır. En bol nektarlı çiçeklere giden yolu buluyor ve hemcinsleriyle en karmaşık bir şekilde iletişim kuruyorlar. Dahası matematik mantığına bile sahipler. Hem kümeler arasındaki farklılıkları algılayabiliyor hem de sıfır sayısını boş küme olarak kavrayabiliyorlar. Bu yetenek çocuklarda dört yaşından itibaren gelişmektedir.

Peki, balarıları hesap da yapabilir mi? Örneğin 2+1 veya 4-2 gibi problemleri çözebilirler mi? Toplama ve çıkarma gibi aritmetik işlemler iki bilgi işlem düzlemi gerektirir. Bu hesaplamaları yapmak için küme kavramına sahip olmak gerekiyor ve bu da arılarda var.

“Arıların temel matematik yapabilecek ve sıfırı ayırt edebilecek kadar akıllı olduğu biliniyordu. Yeni araştırmalara göre arılar sembol ve sayılar arasındaki bağlantıyı da kavrayabiliyor.” Bu cümleler independentturkish.com internet sitesinde yer alan bir haberden aldığımız iki cümle...

Haberde, bilim insanlarının ilk defa bal arılarını karakterlerle sayıları eşleştirmeleri için eğittiği, meselâ arılar “iki”nin iki muz, iki ağaç veya iki şapkayı temsil ettiğini ayırt edebildiği aktarılıyor. Haberin devamında şöyle deniliyor:

“Çalışma, küçük beyinlerine rağmen arıların insan ürünü sembolik dil gibi karmaşık fikirleri öğrenebildiğini ortaya koyuyor. Primat ve kuşların bu kabiliyete sahip olduğunu ispatlayan eski çalışmalar bulunmakla birlikte, ilk defa bir böceğin bu yeteneğe sahip olduğu keşfedildi.”

Bunun, ‘canlı türleri arasında iletişim için heyecan verici yeni keşiflere’ öncülük edebileceğini belirten, RMIT Üniversitesi öğretim üyesi Adrian Dyer şunları anlatıyor:

“Rakamları çocukken öğrenen kişiler olarak bunu kanıksıyoruz, ancak 4’ün neyi temsil ettiğini kavramak gelişmiş bir bilişsel yetenek düzeyini gerektiriyor. İnsan beyninde 86 milyardan fazla nöron bulunurken arılar için bu rakam bir milyondan daha az. Minyatür beyinlerin bu gibi karmaşık sayısal becerileri nasıl kavradığını keşfetmek, matematiksel ve kültürel düşüncenin insanlarda ve muhtemelen diğer hayvanlarda da nasıl geliştiğini anlamamıza yardımcı olacaktır.”

Ayrıca hem matematiğin kurallarını akılda tutmak hem de kısa vadeli hafıza yardımıyla her matematik işlemindeki sayıları hatırlamak gerekli. Bu tür yetenekler bugüne dek şempanze, orangutan, Rhesus maymunu, karga, gri papağan ve güvercinlerde görülmüştü. Arılardaki durumu görmek isteyen araştırmacılar, ilk önce arılara belli renkleri belli işlemlerle eşitlemeyi öğrettiler.

Bir odanın girişinde çok sayıda sarı kareler gördüklerinde bu kümeden bir elementi çıkarmak zorundaydılar. Kareler mavi olduklarında ise görevleri bir kare eklemekti. Objelerin sayıları bir ila dört arasında değişiyordu. Balarıları içeri girdikten sonra iki çıkışlı bir odaya ulaşıyorlardı. Bunlardan birinde doğru diğerinde yanlış cevap bulunuyordu.

Arı doğru cevaba doğru uçtuğunda ödül olarak şekerli su alıyordu. Yüz uçuştan sonra önemli teste geçildi. Arıların karşısına bu sefer üç çıkış seçeneği verildi. Arıların yüzde 60 ila 70’inin doğru sonuca doğru uçtukları görüldü.

Bu sonuçtan yola çıkan araştırmacılar balarılarının hesap yapabildiklerini söylüyorlar. Arılar kurallara göre basit toplama ve çıkarma işlemi yapabildikleri gibi bunları yeni kümelere ve yeni biçimlere de aktarabiliyorlar. Arılar bu marifetleriyle daha çok yiyecek ve daha az düşman olan bölgelere rotasını çeviriyor. 

Arıların hayranlık veren bu kadar karmaşık işlemleri, insan beynindeki nöronların sadece 100 binde birine sahip küçük beyinleriyle nasıl yerine getirebildiklerini Nahl Sûresi’nin 68 ve 69. Âyetleri açıklıyor: “Ve Rabbin bal arısına şöyle ilham etti: ‘Dağlardan, ağaçlardan ve insanların kurdukları çardaklardan kendine yuvalar edin. Sonra her türlü besleyici ürünlerden ye; Rabbinin koyduğu kanunlara boyun eğerek çizdiği yollardan git!’ Onların karınlarından, farklı renk ve çeşitlerde şerbet (kıvamından bir sıvı) çıkar ki onda insanlara şifa vardır. İşte bunda da düşünen bir topluluk için açık delil bulunmaktadır.” 

(*) POPULAR SCIENCE DERGİSİ çeşitli sayıları

(**) CBT, 06.02.2019

 

Haberle ilgili yorum yapmak için tıklayın.

Yorumlar

H.Y.E

"Rabbena ma halakte heze batila-Rabbimiz sen hic bi seyi bos yaratmadin." Amiin.Ateistlere duyrulur.
  • Yanıtla

Fethi Lokum

...sıra arıcılığa geldi!
  • Yanıtla

WhatsApp İhbar Hattı

+90 (553) 313 94 23

Bip İhbar Hattı

+90 (553) 313 94 23

Bip İhbar Hattı