Hak ve adâlet(2)
Hak ve adâlet(2)
Prof. Dr. Yusuf Özertürk
HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ ENDEKSİ
l Dünya adalet çevrelerinde hukukun üstünlüğünü savunan ve yaygın olarak yerleştirmek isteyen kuruluşlar vardır. Bunlardan birisi de Dünya Adalet Projesi(WJP) kuruluşudur. WJP, Küresel ölçekte hukukun üstünlüğünü savunan, hukukun geliştirilmesi, ilerletilmesi ve bunun için toplumlarda farkındalık oluşturulması amacıyla çalışan bağımsız veriler açıklayan, çok disiplinli bir kuruluştur.
HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ NE DEMEK?
l WJP, hukukun üstünlüğünü şu endekslerle tanımlıyor:
1-Hesap verebilirlik 2-Adil hukuk 3-Açık ve şeffaf hükümet 4-Erişilebilir ve tarafsız adalet 5-Bir toplum mutabakatı olarak bu dört ilkeyi sağlayan sürdürülebilir kanunlar, kurallar ve kurumların ihdası.
1-Hesap verebilirlik ilkesi;
İktidarların, devleti yönetenlerin ve diğer özel kişi ve kurumların layüsel olmayıp, imtiyazsız olarak hukuki normlarda, bağımsız ve tarafsız yargıda hesap verebilir konumda olmasını gerektiriyor.
2-Adil hukuk ilkesi;
Herkes(sultan-geda)hukukta eşittir ve eşit muamele görmelidir. Kanunlar hiçbir ayırımcılık ve kayırmacılık yapılmaksızın herkese eşit olarak uygulanmalıdır.
3-Açık ve şeffaf hükümet ilkesi;
İktidara gelen parti, hükümet kuruluşundan itibaren her şeyi halkın gözü önünde yapmalıdır. Hükümetin bütün icraatları kamuya açık ve şeffaf olarak yapılmalıdır. Hükümet, Anayasa ve yasalara uygun icraat yapmalıdır. Anayasa, halkın çoğunluğunun oluru olmadan hiçbir zaman değiştirilmemeli ve ihlal edilmemelidir.
4-Erişilebilir tarafsız ve bağımsız adalet ilkesi;
Adalet, zamanında, geciktirilmeden (geciktirilen adalet, adalet değildir.) yetkili, bağımsız ve tarafsız kişi ve kurumlar (mahkemeler) eliyle sağlanmalıdır. Görev yapan savcı ve hakimlerin özlük ve coğrafi güvenceleri sağlanmalıdır.
5-Yürütücü kurumların ihdası;
Hukukun üstünlüğünü belirleyen dört temel ilkenin sürdürülebilir olması ve uygulanabilmesi için, devlet tarafından gerekli kanun, kural ve kurumlar ihdas edilmelidir.
YOLSUZLUK YOKLUĞU ENDEKSİ
l Yolsuzluk yokluğu endeksi, Hükümeti teşkil edenlerin, millet vekillerinin, kamu görevlilerinin(vali, kaymakam, vs), kolluk kuvvetlerinin (asker, polis, vs), yargı görevi yapan kurumların personelinin (hakim, savcı, vs) bulundukları makamın gücünü, sahip oldukları yetkileri, kamu yararına mı, yoksa kendi özel amaç ve menfeatlerine mi kullanıp kullanmadıklarını ölçüp, değerlendiren göstergelerdir.
l WJP, dünyada adaletin etkinliği ve yaygınlığı üzerine ölçüm ve değerlendirmeler yapmakta ve bu ölçümleri 2016’dan beri her yıl ülkeler bazında ‘Hukukun üstünlüğü ve yolsuzluk yokluğu endeksleri’ olarak yayınlamaktadır. WJP anketleri neticelerine göre; 2016-2024 arasında ülkelerin %81’de insanların temel hakları korunamadı. Ülkelerin %77’de iktidarların, yasama organları, yargı, sivil toplum kuruluşları ve medya tarafından denetlenmeleri ve dengelenmeleri hususunda zayıflama görülmüştür. Ülkelerin %72’de, iktidarların yasal geçişi alt endeksi(devredilmesi) 2016’dan beri azalma göstermektedir. Bu durumların uzun vadede endişe verici olduğu vurgulanmaktadır. Yine WJP’ye göre; Dünya’da 6 milyardan fazla insan, hukukun üstünlüğünün 2016’ya göre daha zayıf olduğu ülkelerde yaşamaktadırlar. WJP başkanı William H. Neukom, ‘Dünyanın her köşesinde liderlerin otoritelerini pekiştirdiklerini, bunun da; hükümetin hesap verebilirliği, bireysel özgürlükler, insanların özgür ve adil seçimler yoluyla liderlerini seçme iradesi açısından endişe verici olduğunu’ söylemiştir.
l WJP, Dünya nüfusunun %95’ni kapsayan142 ülkede 3500 hukuk uygulayıcısı ve uzman anketi ve 214.000 hane halkı anketine dayanarak 2024 yılı Hukukun üstünlüğü ve yolsuzluk yokluğu anketi neticelerini yayınladı. Ülkelerin puanlanmasında sekiz faktörün ortalaması esas alınmıştır. Puanlamaya dahil edilen bu 8 faktör şunlardır: 1-Hükümetin yetkilerindeki kısıtlamalar 2-Yolsuzluğun olmaması 3-Açık ve şeffaf hükümet 4-Temel insan hakları 5-Düzen ve güvenlik 6-Düzenleyici uygulama 7-Medenî Adalet 8-Ceza Adaleti.
l Hukukun üstünlüğü endeks sıralamasında ilk 10 ülke sırasıyla; Danimarka, Norveç, Finlandiya, İsveç, Almanya, Yeni Zelanda, Lüksenburg, Hollanda, İrlanda ve Estonya’dır. ABD 26., Yunanistan 47., Çin 95., Rusya 113. sıradadır. Türkiye sıralamada 117. sıradadır.
l Yolsuzluk yokluğu endeksinde ise; İlk 10 ülke değişmemiştir. Danimarka yine 1. sırada, Almanya 9., ABD 22., Çin 55., Yunanistan 52., Türkiye 78. sırada yer almıştır. Rusya 90., Venezuela 130.’dur(1).
l Hukukun üstünlüğü ve yolsuzluğun önlenmesi ile gelişmişlik ve katmadeğer oluşturma arasında doğrudan bir bağ vardır. Ülkenin sorumluluk mevkiinde olanların ve aydınların bunları göz önünde bulundurmaları zaruridir.
(1):WJP, Rule of Law index-www. worldjusticeproject. org/index/