Masabaşı sosyal medya müftüleri (1)
Cehaletin fetva makamına oturduğu bir çağdayız. Çağımızda dinî ilimleri tahsil etmeden fetva dağıtan, usûl bilmeden hüküm veren, meseleleri bağlamından koparıp birkaç cümleyle insanları yargılayan bir sosyal medya tipi türedi. Bunlar, hakikati araştırmaktan ziyade kanaatlerini hakikat diye pazarlıyor; delilin ağırlığını taşımadan hükmün otoritesini kullanıyorlar.
Oysa fetva, klavye başında sergilenen bir cesaret gösterisi değil; ilim, usûl, takvâ ve mesuliyet gerektiren ağır bir emanettir. Bir ayeti okumak, bir hadisi paylaşmak veya Arapça birkaç terim kullanmak, insanı kendiliğinden müftü yapmaz. Nasları anlamak kadar onları doğru yorumlamak, umum-husus ilişkisini, mutlak-mukayyed ayrımını, nâsih-mensuh meselesini ve hükmün illetini bilmek de gerekir.
Çağımızın en büyük felaketlerinden biri, cehaletin kendisini ilim, cehalet sahibinin de kendisini âlim zannetmesidir. Daha vahimi ise bu vehmin, sosyal medya kürsülerinde din adına hüküm dağıtan bir otoriteye dönüştürülmesidir.
Bugün bazıları, birkaç ayet meali okumakla müfessir; birkaç hadis paylaşmakla muhaddis; birkaç fıkhî mesele ezberlemekle fakih; birkaç Arapça terim öğrenmekle usûlcü kesiliyor. Sonra da hiçbir ilmî ehliyeti, usûl disiplini ve mesuliyet şuuru taşımadan insanların imanına, amelîne, niyetine ve aidiyetine dair hükümler dağıtıyor.
Klavyesini fetva kürsüsüne, takipçi sayısını ilmî hüccete, şahsî kanaatini de dinin hükmüne dönüştüren bir zihniyetle karşı karşıyayız.
Bunlar için araştırmak zahmet, hüküm vermek zevk; delilin gereğini yerine getirmek yük, başkasını mahkûm etmek ise itibar vesilesidir. Bir meseleyi bütün yönleriyle anlamadan konuşur, ihtilafın mahiyetini bilmeden taraf tutar, hükmün illetini araştırmadan hüküm dağıtırlar. Üstelik bütün bunları dinin izzetini korudukları iddiasıyla yaparlar.
Oysa dinin izzeti, cehaletin gürültüsüyle değil, ilmin vakar ve ciddiyetiyle korunur.
İlimsiz cesaret, din adına tehlikeli bir cürettir!
Fetva, insanın aklına geleni dinin hükmü diye ilan etmesi değildir. Fetva; nasları anlamayı, delilleri değerlendirmeyi, fıkıh usûlünü bilmeyi, mezheplerin birikimini tanımayı, meselenin mahiyetini kavramayı ve Allah’ın huzurunda hesap vereceğini unutmamayı gerektirir.
Her ayet okuyan ayetin muradını kavramış değildir. Her hadis nakleden, hadisin sıhhatini ve delâletini çözmüş değildir. Her Arapça bilen, şeriatın hüküm çıkarma usûlünü kuşanmış değildir. Her itiraz eden münekkit, her konuşan müçtehit, her iddialı cümle kuran da hakikatin sözcüsü değildir.
İlim, malumat yığınının adı değil; bilgiyi usûlüne göre anlama, yerli yerine koyma ve hükmün hakkını verme disiplinidir.
Usûlsüz bilgi, sahibini her zaman hakikate ulaştırmaz. Bazen cehalet, bilgi kırıntılarıyla beslendiğinde daha tehlikeli bir şekle bürünür: İnsan bilmediğini bilmez; bilmediği hâlde bildiğinden emin olur ve bu sahte güvenle başkalarının dinî hayatına müdahale eder.
İşte asıl tehlike, cehaletin yalnızca mevcut olması değil, cehaletin kendisine fetva yetkisi vermesidir.
Mezhep bilmezler, ihtilafın hükmünü kesiyor!
Fıkhî ihtilaf, birkaç sosyal medya cümlesiyle ortadan kaldırılabilecek kadar basit bir mesele değildir. İhtilafın sebepleri, delillerin değerlendirilmesi, lafızların delâleti, rivayetlerin sıhhati ve hükümlerin istinbat usulleri vardır.
Bunları bilmeden bir müçtehidi küçümsemek, bir mezhebi mahkûm etmek, asırlardır oluşmuş ilmî birikimi birkaç sloganla hükümsüz saymak; ilmî tenkit değil, ilmî mirasa karşı sorumsuzluktur.
Bir görüşü eleştirmek mümkündür; fakat eleştiri de ilim ister. Bir delili tartışmak mümkündür; fakat tartışma da usûl ister. Bir âlimin hatasını göstermek mümkündür; fakat bunun için önce meselenin hakkını vermek gerekir.
Mezheplerin ihtilafını bilmeyen, ihtilafın hakemliğine soyunmasın. Usûlün dilini bilmeyen, hükmün son sözünü söylemeye kalkışmasın.
Çünkü her ihtilaf cehalet değildir; her farklı görüş sapma değildir; her muhalif kanaat de bâtıl değildir. Hakikati aramakla kendi kanaatini mutlaklaştırmak arasında derin bir uçurum vardır.
Sosyal medya mahkemeleri ve dijital tekfircilik
Bugün birkaç saniyelik videolarla insanlar mahkûm ediliyor; bağlamından koparılmış cümlelerle şahsiyetler yargılanıyor; bir meseledeki hata, kişinin bütün dinî kimliğine teşmil ediliyor. Kimi, kendisine muhalif olanı bidatçilikle suçluyor; kimi tekfirin sınırlarını hiçe sayıyor; kimi de şahsî öfkesini dinî hüküm kılığına sokuyor.
Hâlbuki insanların niyetlerini Allah bilir. Sözlerin ve fiillerin hükmünü değerlendirmek ise bilgi, delil, şartlar ve engeller hakkında dikkatli bir inceleme gerektirir. Hele tekfir gibi ağır sonuçları bulunan bir konuda keyfî konuşmak, basit bir üslup hatası değil, telafisi güç sonuçlar doğurabilecek bir sorumsuzluktur.
Bir insanı susturmak için ona etiket yapıştırmak kolaydır; hakikati ortaya çıkarmak için delil ortaya koymak zordur.
İşte bu sebeple, ilmî münakaşanın yerini şahısların tasfiyesi, delilin yerini hakaret, nasihatin yerini teşhir ve ıslahın yerini linç aldığında ortada dinî hassasiyetin yükselişi değil, ahlâkî bir gerileme vardır.







