İlham Tohti: Hapiste Geçirilen 12. Doğum Günü

25 Ekim 1969’da Doğu Türkistan’ın Atuş şehrinde doğan Prof. Dr. İlham Tohti, 57. yaşına adım atarken bugünü bir kez daha ailesinden, sevdiklerinden ve öğrencilerinden uzakta, ağır tecrit koşullarında geçiriyor. Hakız yere müebbet hapis cezasına çarptırılan Uygur akademisyen ve ekonomist İlham Tohti için bu tarih, uydurma gerekçelerle hapse atıldığı 2014 yılından bu yana cezaevinde geçirdiği 12. doğum günü anlamına geliyor.

Pekin Minzu Üniversitesi’nde uzun yıllar ekonomi profesörlüğü yapan Tohti, akademik çalışmalarını toplumsal sorunların çözümüne adadı. Çin’de etnik eşitliğin sağlanması, karşılıklı anlayışın geliştirilmesi ve Uygur halkının anayasal haklarının fiilen uygulanması için çalıştı.

Tohti’nin araştırmaları, Doğu Türkistan’daki yapısal eşitsizlikleri ve ekonomik adaletsizlikleri somut verilerle ortaya koyması bakımından büyük önem taşıyor. Çin yönetiminin bölgedeki ayrımcı istihdam politikalarını, gelir eşitsizliğini ve yerel kaynakların adaletsiz dağılımını nesnel çalışmalarla raporladı.

Bölgedeki gerilimin baskıcı ve güvenlikçi politikalarla çözülemeyeceğini vurgulayan Tohti, sorunların diyalog, hukuk ve uzlaşma yoluyla aşılabileceğini savundu. Çin anayasasındaki özerklik haklarının uygulanmasını istedi ve kurduğu “Uyghur Online” platformu üzerinden Uygur ve Çinli aydınlar arasında bir iletişim kanalı kurmaya çalıştı.

Şiddeti net bir dille reddeden bu tutumu sayesinde Tohti, sadece Uygur toplumu içinde değil, Çinli akademisyenler, hukukçular ve entelektüeller arasında da saygı gördü. Eleştirilerini Çin’in mevcut hukuki çerçevesi içinde dile getirmesi, Çinli aydın çevrelerden de destek almasını sağladı.

Hukuksuz Yargılama ve Tecrit Koşulları

Ancak İlham Tohti’nin diyalogdan ve hukuktan yana olan bu barışçıl yaklaşımı Çin yönetimi tarafından bir tehdit olarak görüldü. 2014 yılında iki gün süren göstermelik bir yargılamanın ardından “bölücülük” suçlamasıyla müebbet hapse mahkûm edildi ve tüm mal varlığına el konuldu.

O tarihten bu yana ağır tecrit şartlarında tutulan Tohti’den uzun süredir haber alınamıyor; ailesi ve avukatlarıyla görüşmesine izin verilmiyor. Sağlık durumu hakkındaki belirsizlik, uluslararası insan hakları örgütleri tarafından endişeyle takip ediliyor.

Tohti’nin mahkûm edilmesi, Çin yönetiminin Uygur meselesinde eleştirel düşünceye, ifade özgürlüğüne ve diyalog arayışlarına kapıyı tamamen kapattığını gösteriyor.

Uluslararası Kamuoyunun Desteği

İlham Tohti’nin hapsedilmesi, yürüttüğü mücadelenin uluslararası alanda daha fazla tanınmasını sağladı. Şiddetsiz ve ilkeli duruşu nedeniyle dünya genelinde birçok önemli ödüle layık görüldü. Avrupa Parlamentosu Sakharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü, Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi Václav Havel İnsan Hakları Ödülü, Martin Ennals İnsan Hakları Savunucuları Ödülü, PEN Amerika PEN/Barbara Goldsmith Özgürlük İçin Yazma Ödülü ve Uluslararası Liberal Örgüt Özgürlük Ödülü bu takdirlerin başında geliyor.

Tohti’nin mücadelesi Türk dünyasında da geniş destek buldu. Türkiye’de İsmail Bey Gaspıralı Gazetecilik Özgürlük Ödülü ve Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı Turan Yazgan Büyük Ödülü ile onurlandırılan Tohti, 2018 yılından bu yana aralıksız olarak Nobel Barış Ödülü’ne aday gösteriliyor.
“Uygurların Mandelası”

Uluslararası kamuoyunda “Uygurların Mandelası” olarak bilinen Prof. Dr. İlham Tohti, 57. yaşını ve hapisteki 12. doğum gününü hücresinde geçiriyor. Baskılara rağmen şiddete başvurmadan hukuku ve insan onurunu savunan duruşu, hem Uygur halkı hem de evrensel insan hakları mücadelesi için önemli bir simge olmaya devam ediyor.