Kahramanmaraş ve Hatay merkezli depremler, 11 afet ilinde sanayiyi sıkıntıya soktu. Depremler, bu illerde vasıflı iş gücü kapasitesinde önemli kayıplara yol açtı.
Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nca hazırlanan ‘2023 Kahramanmaraş ve Hatay Depremleri Raporu’na göre 2022’de toplam 254.2 milyar dolar olan ülke ihracatının yüzde 8.6’sına karşılık gelen 21.9 milyar dolarlık kısmı afet illerinden sağlandı.
GSYH’den yüzde 11.5 pay alıyorlar
2021’de buralarda imalat sanayiinin ülkenin gayri safi yurt içi hasılası (GSYH) içindeki payı yüzde 11.5 olarak hesaplanırken Adana’da kimya, tekstil ve gıda, Gaziantep’te kimya, gıda ve yaş meyve, tekstil, makine ve mobilya, Hatay ile Osmaniye’de demir-çelik ve yaş meyve, Kahramanmaraş’ta tekstil-giyim 300 milyon doların üzerinde ihracatı olan sektörler olarak öne çıktı.
Üretim aksayabilir
Deprem bölgelerinde 314’ü büyük, 779’u orta, 3 bin 769’u küçük ve 42 bin 719’u mikro ölçekli olmak üzere 47 bin 581 imalat sanayii firması yer alırken büyük felâketten evvel buralarda 38 OSB’nin hizmet verdiği ve buralarda faaliyet gösteren 4 bin 997 firmanın yaklaşık 550 bin kişiye istihdam sağladığı tespiti yapıldı.
Afet illerinde bulunan OSB’lerde istihdam, ülkenin tüm OSB’lerinin yaklaşık yüzde 22’sine tekabül ederken 116 küçük sanayi sitesinde de 31 bin 127 iş yerinin yer aldığı belirlendi.
İlk değerlendirmelere göre depremler, planlı sanayi alanlarında önemli bir hasara yol açmadı. Ancak enerji ve ulaştırma-haberleşme altyapısında oluşan hasar veya iş gücü eksikliği nedeniyle bazı tesislerde üretimin bir süre aksayabileceği öngörülüyor.
Depremlerin imalat sanayii üzerindeki en önemli ve telafisi güç olan etkisi, vasıflı iş gücünde ortaya çıkan kayıp oldu. Bazı tesislerde kilit personel kaybı ve personel koşullarından kaynaklanan zorluklar nedeniyle operasyonlarda kesintilerin olması bekleniyor.
İhracata yönelik üretim yapan bazı kuruluşlarla bu kuruşlara ara malı üreten tesislerin hasarlardan ötürü üretim ile teslimatta görülen aksamalar sonucunda ihracatın olumsuz yönde etkileneceği tahmin ediliyor. Üretime ara verilmesi nedeniyle bazı ürünlerde oluşacak talep açığı ithalatla karşılanabilir.
8 bin 599 firmayla görüşüldü
Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nca gerçekleştirilen saha çalışmasında 11 ilde 2 bin 398’iyle yüz yüze, 6 bin 201’yle telefon yoluyla olmak üzere toplam 8 bin 599 firmanın görüşü alındı.
Bakanlığın yaptığı bu çalışmaya göre 8 bin 599 firma için imalat sanayiinde toplam hasar tahminen 81 milyar 155 milyon lira. Bu hasarın 31 milyar 117 milyon lirasını bina, 24 milyar 852 milyon lirasını makine ve 15 milyar 126 milyon lirasını ise stok hasarı oluşturuyor.
Depremler sonrası yapılan ilk tespitlere göre sanayi tesislerinde bina ve makine-teçhizat bağlamında ciddi bir problem bulunmazken esas sorunun insan kaynağında yaşanması bekleniyor. Firmaların, bu konuda sorunlar yaşayacakları ve bu durumun da üretim süreçlerini etkileyeceği değerlendiriliyor. Onun için iş gücü kaybına ve ihtiyacına yönelik kapsamlı çalışma yapılması gerekiyor.
Bina, makine-teçhizat ve insan kaynağında oluşan zarar tespit çalışmaları devam ederken ortaya çıkacak maliyete göre gerekli düzenlemeler yapılacak.
İşte öneriler
Öte yandan raporda kısa vadede hasar tespitlerinin ve kontrollerin en kısa zamanda yapılması ve kullanılır durumdaki sanayi tesislerinde ivedilikle üretime geçilmesi adına şu önerilerde bulunuldu:
Bölgede faaliyet gösteren firmaların üretime geçişlerini hızlandırmak amacıyla yıllık amortisman ihtiyaçlarını karşılayacak düzeyde destek verilmesi,
İhracat pazarlarının kaybedilmemesi için özellikle hazır giyim sanayiinde hasara uğrayan firmalara ait bağlantıların başka firmalara kaydırılması ve fason üretim yaptırılması,
Depremlerden hasar gören araçları kapsamak üzere ticari taşıt ve tarım traktörü satın alımlarında kredi ile vergi kolaylıkları getirilmesi,
OSB ile küçük sanayi sitelerine kullandırılan kredi oranlarının sektör ve bölge düzeyinde iyileştirilmesi,
İtfa planına göre geri ödemelerine başlamış veya başlayacak olan OSB ile küçük sanayi sitelerinin hasar durumlarına göre itfa ertelemelerinin yapılması,
OSB ile küçük sanayi sitelerinin hak edişlerinde deprem illerine öncelik tanınması,
Üretim faaliyetleri deprem yüzünden kesintiye uğrayan KOBİ’lerden yatırım ya da işletme kredisi kullananlar için 1 yıl borç ertelemesi uygulamasına gidilmesi ve yatırım kredilerinde uygulanan ödemesiz dönemin 1 yıl uzatılması,
KOBİ tanımına uyan sınai tesislerinde bina, makine, teçhizat onarımı ve yeni makine alımı için kredi destek limitlerinin arttırılması; afet illerine öncelik tanınması,
Depremlerde hasar gören teçhizatlarını yenileyecek işletmelerde alımlar için bir kereye mahsus olmak üzere KDV ile gümrük vergisi istisnası sağlanması.
Düşük maliyetli kredi tavsiyesi
Raporda orta vadede depremlerden ötürü trafik kayıtları silinen motorlu taşıt aracının sahibi kişi ve kuruluşla bunların hayattaki mirasçıları için yeniden motorlu taşıt temininde yerli ürün olmak ayrıca belirli bir süre içinde devir ya da satışı yapılması tavsiye edildi.
Esnaf ile tüccara düşük maliyette kredi sağlanması çağrısı yapıldı. Motorlu taşıt veya tarım traktörü satın almak üzere kullanılacak tüketici kredilerinde vergi kolaylıklarının sağlanması talep edildi. Ayrıca mevcut ve yeni inşa edilecek OSB ile küçük sanayi sitelerinde faaliyet gösteren işletmelerde deprem sigortası uygulamasının en kısa zamanda hayata geçirilebilmesi için düzenlemelerin yapılması gerektiği ifade edildi.
Sanayi tesislerinin uzun vadede deprem bölgesi olan Marmara’dan diğer noktalara taşınması uyarısına yer verilen raporda afet illeri ile ilçelerinin de hasarlarının gözden geçirilerek mevcut teşviklerin revize edilmesi gerektiğine dikkat çekildi. Sanayi tesislerinin çelik konstrüksiyon olmak üzere depreme daha dayanıklı yapılar şeklinde inşasının sağlanması gerektiğine işaret edildi.
