Müslümanca bir duruş: Sözü özü bir olmak
İnsan, çoğu zaman kendisini uzun uzun anlatarak değil, verdiği sözü tutarak tanıtır. Bir telefonun ucunda bekleyen kişiye dönmek, yapılacağı söylenen işi vaktinde bitirmek, kimsenin görmediği yerde de emanete sahip çıkmak… Bunlar küçük görünen ama karakterin omurgasını kuran davranışlardır. Müslümanca bir duruşun en sade tarifi de burada saklıdır: Söylediğiyle yaptığı, görüneniyle gerçeği birbirine yakın olmak.
Söz, insana verilmiş büyük bir imkândır; güven kurar, gönül alır, yol açar. Fakat sözün kıymeti, onu söylemekte değil, arkasında durmaktadır. Kur’an-ı Kerim’de, “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük gazap gerektiren bir iştir” buyurulur. (Saff, 61/2-3).
Bu uyarı, yalnızca büyük iddialara değil, gündelik hayatın sıradan vaatlerine de ayna tutar. “Yarın ararım” deyip aramamak, “Ben hallederim” deyip sorumluluğu başkasına bırakmak, hakikati eğip bükerek kendine kolaylık sağlamak… Hepsi söz ile öz arasındaki mesafeyi büyütür.
Elbette insan kusursuz değildir. Her sözünü yerine getirememesi, her zaman kötü niyetli olduğu anlamına gelmez. Hayat değişir, imkânlar daralır, insan yanılır. Müslümanca tutum, hiç hata yapmamak değil; hata ettiğinde mazeret üretmek yerine dürüstçe kabul etmek, gönül almak ve telafi için çaba göstermektir. “Yapamadım” diyebilmek, bazen yapılmış gibi davranmaktan daha güçlü bir ahlaki tavırdır. Çünkü güven, hiç sarsılmamasından çok, sarsıldığında nasıl onarıldığıyla da ölçülür.
Peygamber Efendimizin hadislerinde doğruluk, müminin temel vasıflarından biri olarak öne çıkar; yalan ve ahde vefasızlık ise insanı ağır bir ahlaki yaraya sürükleyen davranışlar arasında anılır. Burada mesele, yalnızca büyük yalanlardan kaçınmak değildir. Menfaatimiz için gerçeği eksiltmemek, bir başkasının emeğini kendimize mal etmemek, öfkeliyken haksız sözü meşrulaştırmamak da doğruluğun parçasıdır. Zira dürüstlük, yalnızca dilin değil, niyetin ve davranışın da işidir.
Bu ölçüyü önce en yakınlarımızla sınarız. Evde verdiğimiz sözü tutuyor muyuz?
Çocuğumuza “birazdan” derken gerçekten yanına dönecek miyiz? Eşimize, anne babamıza ya da arkadaşımıza ayıracağımız zamanı sürekli başka işlere mi kaptırıyoruz? Dışarıda nezaket ve güven telkin ederken evin içinde kırıcı, ilgisiz ve hoyrat olabiliyoruz. Oysa ahlak, yalnızca kalabalıkların önünde sergilenen bir temsil değildir. İnsan, en çok kendisine yakın olanların yanında kim olduğunu belli eder.
İş hayatında ve kamusal alanda da sözü özle birleştirmek, Müslümanın sorumluluğudur. İşini hakkıyla yapmak, aldığı ücreti ve üstlendiği vazifeyi gözetmek, kul hakkı doğuracak ihmallerden sakınmak; ibadetin gündelik hayattaki yankılarındandır. Bir esnafın ölçüsü, bir yöneticinin kararı, bir çalışanın emeği, bir komşunun hakkı… İnanç, hayatın bu alanlarından çekildiğinde yalnızca dilden dile dolaşan bir kimliğe dönüşür. Oysa ahlak, inancın insan ilişkilerinde görünür hâle gelmesidir.
Sözünde durmak, her talebe “evet” demek de değildir. Gücü yetmeyecek bir işe söz vermemek, bilmediği konuda biliyormuş gibi konuşmamak, gerektiğinde nazikçe “hayır” diyebilmek de dürüstlüğün gereğidir. Çünkü ölçüsüz vaat, kısa süreli memnuniyet üretirken uzun vadede hayal kırıklığı doğurur. Açık ve gerçekçi bir söz, süslü ama tutulmayan vaatlerden daha değerlidir. Güvenilir insan, herkesi memnun eden değil; neyi yapabileceğini ve neyi yapamayacağını açıkça söyleyendir.
Bugün toplum olarak güvene duyduğumuz ihtiyaç büyük. Sözüne güvenilmeyen yerde iş yavaşlar, ilişkiler yorulur, insanlar birbirinden kuşkulanır. Bu iklimi değiştirmek için önce başkasının değişmesini beklemek yerine kendi küçük alanımızda tutarlı olmayı seçebiliriz. Verdiğimiz sözü not etmek, gecikeceksek önceden haber vermek, yanıldığımızda özür dilemek, doğruyu işimize gelmediği zaman da savunmak… Bunlar gösterişli hareketler değildir; fakat 2 güvenin gündelik tuğlalarıdır.
İnanç, bir kimlik ve aidiyet olduğu kadar, insanın davranışlarına yön veren bir ahlak çağrısıdır. Bu yüzden dindarlığı yalnızca sözlerle, görünür işaretlerle ya da başkalarının önündeki tavırla ölçmek eksik kalır. Toplumsal güven de aynı küçük halkaların birleşmesiyle oluşur. Kurumlarda verilen sözler tutulduğunda, kurallar kişiye göre değişmediğinde, emek karşılığını bulduğunda ve hata karşısında hesap verebilirlik işletildiğinde insanlar ortak hayata daha fazla güven duyar. Yetki sahibi olanların sözü ile uygulaması arasındaki mesafe özellikle önemlidir; çünkü adalet yalnızca doğruyu dile getirmek değil, kararları da hakkaniyetle vermektir.
Her birimiz bulunduğumuz yerde bu iklime katkı sunabiliriz: Hakkı teslim ederek, kayırmacılıktan uzak durarak, sorumluluğu başkasına atmadan ve bize emanet edilen işi özenle yaparak.
Sonuç olarak, Müslümanca bir duruş, kusursuz görünme çabası değil, hakikate karşı dürüst kalma gayretidir. Sözü özle birleştirmek; Allah’a karşı samimiyetin, insana karşı güvenilirliğin ve kişinin kendi vicdanına karşı açıklığının ortak adıdır. Belki de her gün kendimize şu soruyu sormak yeterlidir:
Bugün söylediğim hangi söz, davranışımla doğrulanacak?
Cevabımız ne kadar sahici olursa, inancımız da hayatın içinde o kadar görünür hâle gelir. Çünkü insanın sözü yol açar; ama o yolda yürüyen, özüdür.
