Maneviyatın Truva atları
Maneviyatın Truva atları
REFİK TUZCUOĞLU
Cemiyet hayatının şaşmaz bir kanunu vardır: Maneviyat alanı asla boşluk kabul etmez. Hakikatin, meşruiyetin ve ahlaki murakabenin çekildiği her havza; er ya da geç sahte kurtarıcıların, istismar şebekelerinin ve karanlık odakların açık operasyon sahasına dönüşür.
Prof. Dr. Hasan Kamil Yılmaz’ın geçtiğimiz günlerde dile getirdiği, "Tekke ve zaviyeler kapatılmasaydı, denetim mekanizması diri tutulsaydı FETÖ gibi yapılar neşvünema bulamazdı" tespiti, son bir asrın sosyolojik bilançosunu özetliyor. 1925’te ıslah ve teftiş etmek yerine topyekûn yasaklamayı seçen irade, toplumun fıtrî mânâ arayışını dindirememiş; bilakis bu arayışı şeffaf meydanlardan koparıp kapalı kapılar ardına sürüklemiştir. İnsanın nefsiyle yüzleştiği, ahlak ve edeple yoğrulduğu mütevazı dergahların yerini; ezoterik gizemcilikle kitleleri efsunlayan, takıyyeyi ibadet sayan ve nihayetinde namlusunu kendi milletine çeviren karanlık kültler almıştır.
Çürüyen Sosyal Sermaye
Geleneksel irfan havzamızı asırlarca ayakta tutan iki kurucu kırmızı çizgi vardı: Ticaretle iştigal etmemek ve siyasetten fersah fersah uzak durmak.
Kadim dergahlar; vakıf medeniyetinin ruhuyla doyar, rızkını ve hizmetini hasbîlikle yürütür; sermaye biriktirme ya da iktidar devşirme hırsına kapılmazdı. Zira gaye dünyaya hükmetmek değil, nefsi terbiye ederek Yaradan’a kul olabilmekti. Ne zaman ki bu iki sınır çiğnendi, maneviyat sahası denetimsiz bir serbest piyasaya dönüştü; işte o an çürüme kaçınılmaz hale geldi. Milyarlık kayıt dışı servetler, holdingleşme yarışları, nüfuz kavgaları ve yabancı istihbaratların elverişli aparatına dönüşen yapılar; Türk toplumunun asırlar boyunca ilmek ilmek dokuduğu güven zeminini, yani asıl "sosyal sermayesini" dinamitledi. Nitekim son günlerde Alihan Kuriş ekseninde kamuoyuna yansıyan tartışmalar, maneviyat sahasındaki dünyevileşme sancısının güncel bir tezahürü niteliğindedir.
90’ların Ali Kalkancı tezgâhlarından 15 Temmuz’un kanlı ihanetine uzanan bu tablo, alelade bir asayiş problemi değildir. Bu, milletin kalpgâhına saplanmış bir hançerdir. En büyük tahribat ise geleceğimiz olan genç dimağlarda yaşanmaktadır. Zaten modern çağın ve sosyal medya anaforunun içinde savrulan gençlik; mukaddesatın güce, paraya ve ikiyüzlülüğe tahvil edildiğini gördükçe derin bir anlam krizine sürüklenmekte, inanç savrulmaları deizme ve nihilizme kapı aralamaktadır. Bir milleti topla tüfekle dize getiremeyen küresel aklın, o milletin manevi antikorlarını böylesi "Truva atları" eliyle çürütmesinden daha yıkıcı bir strateji olabilir mi?
İrfanın Sahici Yüzü
Oysa bu toprakların hafızasında, bugünkü yozlaşmanın fersah fersah uzağında muazzam bir irfan mirası parıldar. Rahmetli Ömer Lütfi Barkan’ın "Kolonizatör Türk Dervişleri" diye tarif ettiği Horasan erenleri; ordulardan evvel ıssız dağ başlarına, serhat boylarına ve gönüllere yerleşen sivil fetih öncüleriydi.
Fetihten yıllar önce Bosna’da, Buna Nehri’nin çağladığı kayalıklarda kurulan Blagay Alperenler Tekkesi ve Sarı Saltuk çizgisi; devlete yük olmadan aşevi açmış, yolları emniyete almış ve gayrimüslim halka adalet ve şefkat ile yaklaşarak kalpleri fethetmiştir. Ahilik, tasavvuf ahlakını iktisadın omurgası kılmış; kurduğu "orta sandıkları" ile dünyanın ilk sosyal güvenlik ağlarından birini örmüştür. Mevlevîlik ise musikiden edebiyata, medeniyetimizin estetik ruhunu nakşetmiştir.
Bu kutlu gelenek, insanı güce tahvil edilecek bir "sayı" değil, ihlasla yoğrulacak bir "cevher" olarak gördü. Nitekim askerlik ve vergi muafiyeti umuduyla dergâha akın eden binlerce kişiyi meşhur çadır imtihanından geçiren Hacı Bayram-ı Velî; "Sultanım, meğer bizim bir buçuk müridimiz varmış; gerisi sizin vergi mükellefiniz ve askerinizdir" derken, tasavvufun niceliğe ve menfaate değil, niteliğe ve safiyete dayandığını haykırıyordu.
Çıkış Yolu
Manevi terbiyenin bir kurtarıcılık tiyatrosuna dönüştürülmesine karşı Osman Nuri Topbaş Hocaefendi’nin şu ikazı meselenin nirengi noktasıdır:
"Peygamberler ve Aşere-i Mübeşşere dışında kimsenin son nefes garantisi yoktur. Kâinatın Fahr-i Ebedîsi kendi kızı Hazret-i Fâtıma’ya 'Peygamber kızı olmana güvenme, kendini Allah’tan satın al; zira ben bile senin adına bir şey yapamam' buyururken, hangi akıl müridine cennet garantisi verebilir? Tembellik yapıp 'Şeyhim beni kurtarır' demek açık bir cehalettir."
Kişiyi aklın selametinden, fıtratın erdeminden ve dinin muhkem esaslarından koparan hiçbir yapı meşru kabul edilemez. İstikamet; kerameti kendinden menkul rüyalarda veya mehdilik iddialarında değil, Kur’an ve Sünnet rehberliğinde ve kul hakkına titizlikle riayette aranmalıdır.
Osmanlı Devleti, manevi sahanın istismara ne denli açık olduğunu bildiği için tekkeleri başıboş bırakmamıştı. 1866’da ihdas edilen Meclis-i Meşâyıh, ehliyetsiz kişilerin postnişin olmasını engeller; usule, ahlaka ve mali disipline aykırı davrananları derhal azlederdi. Yani kurumsal bir liyakat ve murakabe mekanizması yürüyordu.
Çözüm; ruh köklerimizi toptan inkâr eden bir kayıtsızlıkta olmadığı gibi, meydanı istismarcılara terk eden bir başıboşlukta da değildir. Çıkış yolu; Yunus Emrelerin, Hacı Bektâş-ı Velîlerin, Mevlânâların, Ahi Evranların ve Akşemseddinlerin saf mirasını yaşatmak; sahtesini ayıklayıp hakikat ehlini muhafaza edecek basiretli, şeffaf ve ahlaki bir sivil iradeyi gecikmeden ortaya koymaktır.