Adnan Menderes İmam-ı Azam’ın türbesinde ne dedi?

Adnan Menderes’in oğlu merhum Aydın Menderes’e babasının Bağdat’ta İmam-ı Azam’ın türbesini ziyaretinde söyledikleri doğru mu? diye sormuştum. Aynen doğrudur demişti.

Sözleri nakleden kişi, başlangıçta CHP’den Meclise girmiş olup 1954 seçimlerinde DP’den milletvekili seçilmiş olan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Sebati Ataman’dır.

Adnan Menderes Türkiye’nin mutlaka bir Ortadoğu politikası olması gerektiğine inanıyordu. Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü’den bu politikanın belirlenmesini isterse de sonuç alamaz. Bu arada Mısır büyükelçimizle görüşen ABD Dışişleri Bakanı Dulles’ın “Mısır siyasetiniz nedir?” sorusuna elçinin “Bilmiyorum” diye cevap vermesi bardağı taşıran damla olur. 

Menderes tam anlamıyla yalnızdır. Dışişleri Bakanlığı’nı da kendisi sürüklemek zorundadır. İpleri eline alır ve hareket geçer. Şu sözler kendisine ait:

“Biz Arap komşularımızla dostuz. Eğer bazen bu hisler bir sis perdesi altında gizlenmiş gibi görünmüş ise de bunun geçici sebeplerden ileri geldiğine ve bundan böyle bütün bütün yok olmasının da mukadder bulunduğuna hiç şüphe etmiyoruz.”

Önce İngiltere’nin, ardından da ABD’nin tutumunu yoklayan Başbakan, Ortadoğu gezisine çıkan Dulles’ı, programda yokken Ankara’ya davet eder ve uzun bir görüşme sonunda onu da ikna eder. Menderes, Nasır’a karşı harekete geçmiş ve İngiltere ile ABD’yi de ikna etmiştir. İlk hedef, Irak’la işbirliğidir. 

6 Ocak 1955’te Bağdat’a giden Menderes, bir fırsatını bulup Nuri Said Paşa’yla baş başa görüşür. 13 Ocak’ta Türkiye-Irak ortak bildirisi yayınlanır. Uzun zamandır uyuşuk bir dış politika güden Türkiye’nin gösterdiği bu inanılmaz ataklık, İngiltere ve ABD’yi bile şaşırtmıştır. Daha çok şaşıran ise Mısır ve İsrail’dir. İkisi de Türkiye’nin aleyhine döner. Anlaşmayı bozmak için uğraşırlar. 

İsrail Devlet Başkanı Ben Gurion, şoka girmiştir. Menderes 23 Şubat’ta tekrar gider Bağdat’a ve ertesi gün, Bağdat Paktı haberi, ajanslardan dünyaya yayılmaktadır. İngiltere davet edilir pakta, sonra da ABD. Birincisi girerken, ikincisi dışarıda kalmayı tercih edecektir. (Bkz. Erol Mütercimler ve Mim Kemal Öke, Düşler ve Entrikalar, Alfa: 2004, s. 162-91; Olaylarla Türk Dış Politikası Siyasal Kitabevi: 1996, s. 254-71). 

Türkiye, Atatürk döneminden sonra ilk defa Ortadoğu’da ‘bir şey’ yapmaya çalışmakta, öncülüğü ele almaktadır. 

İşte Sebati Ataman’ın aşağıdaki hatırasını bu günlerin gazete sayfalarının arasına koyarak okuyun lütfen. Menderes, Bağdat’ta İmam-ı Azam hazretlerinin türbesini ziyarettedir:

“Dualarımızı okuduk, ayrılacağız. Adnan Bey kımıldamıyor. Öylece kaldı, âdeta murakabeye daldı. Nihayet silkinip kendine geldi. Dışarı çıkarken yanına yaklaştım ve sordum: “Beyefendi, bir murakabeye daldınız, merak ettim, o esnada ne düşündünüz?” Kolumdan tutup bir kenara çekti ve şu cevabı verdi: “Sebati, bu mezarını ziyaret ettiğimiz şahsiyet, burada ve yakın şarkta, bizim memleketimiz de dahil bütün İslam ülkelerinde ebedî olabilecek bir nizam kurmuştur. Osmanlı İmparatorluğu yıkıldıktan sonra bu nizam da yıkılmış, darmadağın olmuştur. Şimdiki İslam ülkelerinin vaziyetini görüyorsun. Bu nizamın başka esaslar dahilinde yeniden kurulması, sulh ve sükûnun avdet etmesi lâzımdır. Biz de buraya bunun için geldik. Menderes’in sözlerini dinlerken, gözüm yaşlar içinde kalmıştı. Bana “Ağlıyor musun?” diye sordu ve sözlerini sürdürdü. “Ağlama, bu olacak, muhakkak olacak, biz görmeyeceğiz ama torunlarımız muhakkak görecek.”

Sebati Ataman sözlerine şu cümleyi ekliyor: “Menderes çok büyük adamdı.”

Notlar 

Sebati Ataman bu hatırasını Milliyetçilik ve Türkiye (İstanbul 1978, Kervan Yayınları) adlı kitabında daha geniş olarak ama biraz daha farklı bir şekilde anlatmıştır. Bu kitabında Adnan Menderes’in sözleri şu şekilde aktarılmıştır:

“Belki Fatihanın neden o kadar uzadığını sen de merak etmişsindir. Aklıma çok ilginç bir konu takıldı; Ebu Hanife Hazretleri, öleli bin yıl olmuş. Burada biz, çeşitli ülkelerden gelmiş bir siyasi kadro, kabri başına varıp Fatihamızı okuyor, ta’zimi[mi]zi yapıyoruz… Ne yapmış bu zât?.. İslâm Dini üzerinde düşünmüş ve yorumlar getirmiş?

Sen, bin sene hanedan değiştirmeden yaşayan bir devlet gösterebilir misin?.. Bin sene yaptıkları unutulmayan, her gidenin kabrini ziyaret ettiği bir fikir adamı, bir devlet adamı gösterebilir misin?... Demek dünyada en kavi konu Din!... Ölümsüzlük, yalnız Din’den geçiyor!

Biz buraya niye geldik?... Amerika ve İngiltere’nin de arkaladığı bir bölge yapısının müzakeresinde bulunmaya! Ülkeler olarak ortak çıkarlarımız olduğu halde anlaşamadığımız pek çok madde var; fakat Ebu Hanife’nin kabrini ziyarette anlaşma halindeyiz.

Senden rica ederim, bu konu üzerinde düşün! İslâm zemini üzerinde bir anlaşma yapmak ve bütün Ortadoğu Müslümanları’nı bir araya getirmek niçin mümkün olmasın?. Türkiye buna öncülük yapabilir mi? Konuyu, Ankara’ya dönüşte yeniden ele alalım. Hatırlat bana…

Kendisini hayranlıkla dinledim. Adnan Menderes, başka bir kumaştı…”

Sebati Ataman’la bu konuda görüştüğünü yazan İsmet Bozdağ, dönüşte bu konuyu ele alıp almadıklarını öğrenmek ister. Ataman, vakit bulup araştıramadığını fakat Başbakan’ın aynı emri Mazlum Kayalar’a da verdiğini söyler. Bu defa Kayalar’la görüşen Bozdağ, olayı ondan doğrulatır. Menderes ona da İmam-ı Azam’ın türbesinde düşündüklerini şöyle aktarmıştır:

“Düşündüm; en sağlam sayılan politik anlaşmalar birkaç yıldan öte dayanmıyorlar, hemen delinip yeni biçimlere sokuluyorlar, ya da büsbütün ortadan kaldırılıyorlar da, tutalım Ebu Hanife’nin; tutalım, Maliki ve diğer Din Ulularının yaptıkları yorumlar koydukları düsturlar üzerinden yüzlerce yıl geçtiği halde, ilk konumlarını sürdürüyorlar. Çünkü dayandıkları, değişmez bir gerçek, bir İlahi Kelâm var… Öyleyse biz niçin projelerimizi, bu derin temele dayandırarak geliştirmiyoruz? Bizimle birlikte, öteki İslâm ülkelerine de yayılmış bulunan menfaat kaygısını, devletlerini ve hayatlarını bu kaygının üstüne kurmuş ülkeler ile yapılan anlaşmaları da hesaba koyalım ve değişkenliğini benimseyelim; fakat aynı dine bağlı, aynı kültürü paylaşan milletler ve ülkeler arasında niçin uzun ömürlü anlaşmalar yapamayalım? Sizden bu konu üzerinde çalışmanızı ve belki birkaç proje üretmenizi rica ederim. Bu çalışmaların, şimdilik saklı kalması gerektiğini anlayacağınızdan eminim, dedi. 

Maalesef Mazlum Kayalar bazı çalışmalar yapmakla birlikte bunları tamamlamak için zaman bulamaz. Yine de Yassıada’da bazı projeler geliştirmek için zaman bulabilmiştir. Ama çok geçtir tabii. İsmet Bozdağ’ın, çalışmaları hakkında ayrıntılı bilgi vermesini istemesi üzerine Kayalar, notlarına bakması gerektiğini söyler, bir sonraki görüşmelerinde de durum değişmez. Böylece Adnan Menderes’in tavsiyesiyle geliştirilen projelerin hiçbirini öğrenememiş olur. İsmet Bozdağ ise Menderes’in bu düşüncelerinin bir ‘rüya’ olarak kalacağını ve onu gerçekleştirmeye koyanların çelmeleneceğini söyleyerek bahsi noktalar. 

(Bkz. İsmet Bozdağ, Menderes… Menderes…, Emre: 1997, , s. 110-15.)