Bosna Hersek için karar vakti
Bosna Hersek, bu Pazar günü, onuncu genel seçimlerini gerçekleştirecek. Bu seçimde, BH Devlet Başkanlığı Konseyi’nin üç üyesi ile BH Parlamenter Meclisi Temsilciler Meclisi, BH Federasyonu Temsilciler Meclisi üyeleri ve BH Federasyonu’na bağlı on kanton meclisinin temsilcileri seçilecek. Ayrıca Bosna Sırp Entitesi-RS Başkanı ve iki Başkan Yardımcısı ile Bosna Sırp Entitesi Ulusal Meclisi-NSRS üyeleri belirlenecek.
Seçimlere dair değerlendirmeler, genellikle, BH Devlet Başkanlığı Konseyi’nin Boşnak, Hırvat ve Sırpları kimin temsil edeceği konusunda odaklanıyor. Bosna Hersek Federasyonu’nda en büyük Boşnak partisi olan Demokratik Eylem Partisi-SDA ile “Üçlü yapı (Troyka)” partileri olan Sosyal Demokrat Parti-SDP, Halk ve Adalet-NiP ve Bizim Parti-NS arasındaki kıyasıya bir rekabet var. Başkanlık Konseyi Boşnak üyeliği için de özellikle Troyka’nın adayı Denis Beçiroviç ile SDA’nın adayı Bakir İzetbegoviç arasında bir yarış var. Fakat isimler konuşulurken, sistem göz ardı ediliyor.
BH Devlet Başkanlığı Konseyi, yalnızca kurucu halkların temsilini sağlayan bir mekanizma değildir. Anayasal yetkileri Bosna Hersek adına kolektif olarak kullanan, devletin temel kurumlarından biridir. Ve devlet düzeyindeki hükümetin siyasi mimarisinde oldukça etkili olabilir.
BH Devlet Başkanlığı Konseyi üyeliği verilen mücadele de özünde bir yönetim modeli mücadelesidir. Bu nedenle kimin konsey üyesi olacağı, devlet başkanlığı görevini üstlenecek üyelerin belirlenmesinin ötesinde, büyük bir önem taşımaktadır.
Geleneksel parlamenter sistemlerde seçim aritmetiği büyük ölçüde şu soru etrafında şekillenir: Parlamento çoğunluğu kim elinde bulunduruyor? Bosna Hersek’teki denklem ise çok daha karmaşıktır. Bu ülkedeki seçim sonrası aritmetiği, sadece parlamentodaki koltuk sayılarına indirgenemez. Parlamentoda elde edilen çoğunluk, tek başına, hükümetin kurulmasına giden sürecin engelsiz bir şekilde ilerlemesini garanti etmez.
BH Başkanlık Konseyi, hükümet yapısının şekillendirilmesinde, bir kaldıraç işlevi görmektedir. BH Devlet Başkanlığı Konseyi, BH Parlamenter Meclisi Temsilciler Meclisi’nin onayıyla, BH Bakanlar Konseyi Başkanını aday göstermektedir. Dolayısıyla, devlet düzeyindeki yürütme organının oluşturulmasında, sadece parlamenter çoğunluğu sağlamak yeterli değildir. BH Devlet Başkanlığı Konseyi’nde de gerekli çoğunluğun sağlanması gerekmektedir. Parlamentoda çoğunluk mevcut olsa bile, BH Bakanlar Kurulu’nun oluşturulması, BH Devlet Başkanlığı Konseyi düzeyinde geciktirilebilir veya engellenebilir.
Durumu basitleştirirsek: Bosna Hersek’te hükümetin kurulması yukarıdan aşağıya doğru olmaktadır.
Meselenin daha iyi anlaşılması adına, 2022 yılındaki seçimlerden sonra yaşananlara bir göz atalım. 2022 yılında, BH Bakanlar Konseyi’nin kurulmasına zemin hazırlayan parlamento çoğunluğu; Troyka ile Bosna Hersek Hırvat Demokratik Birliği-HDZ BiH ve Bağımsız Sosyal Demokratlar Birliği-SNSD arasındaki iş birliğine dayanıyordu. Bununla birlikte, BH Devlet Başkanlığı Konseyi Sırp ve Boşnak üyesi kabul, Hırvat üyesi ise ret yönünde oy kullanınca; HDZ BiH adayı Boryana Krişto BH Bakanlar Konseyi Başkanı olarak aday gösterilmişti.
Mevcut şartlar altında: “BH Devlet Başkanlığı Konseyi Boşnak üyesinin kim olacağı” sorusunun cevabını, büyük ihtimalle, SDA ile Troyka partileri arasındaki rekabetin kazananı belirleyecek.
Troyka açısından, parlamento çoğunluğunu korumak; SDA olmaksızın, mevcut HDZ BiH ve diğer ortaklarla mevcut siyasi yapının sürekliliğini sağlamak adına önem taşıyor. BH Devlet Başkanlığı Konseyi’nde ‘uyumlu’ bir birlikteliği de güvence altına almak zorundalar. Aksi takdirde parlamentoda çoğunluk sağlansa da BH Bakanlar Konseyi’ni kurma sürecini başlatmak mümkün olmayabilir.
SDA açısından ise yeniden BH Devlet Başkanlığı Konseyi’ndeki Boşnak koltuğunu kazanmak, parlamentoda çoğunluğu sağlayan Troyka partilerinin BH Bakanlar Konseyi Başkanlığı için gösterdiği adayı reddetme imkânı sağlayabilir. Böylelikle SDA destekli BH Devlet Başkanlığı Konseyi üyesi üzerinden, bu parti öncülüğünde, hükümeti kurma sürecine dönüş yolu açılabilir.
BH Devlet Başkanlığı Konseyi’nin nasıl şekilleneceği, Hırvatlar (HDZ BiH) ve Sırplar (SNSD) için de gelecekteki hükümet kurma müzakerelerinde önemli bir faktör olacaktır.
Normal şartlarda, BH Devlet Başkanlığı Konseyi kararları oy çokluğuyla alındığından, BH Bakanlar Konseyi Başkanı’nın atanması için en az iki oy gerekiyor. Fakat BH Devlet Başkanlığı Konseyi’nin kararları, sürecin nihai aşaması değildir. Oylamada azınlıkta kalan bir üye, kararın ilgili “entitenin hayati çıkarlarına zarar verdiğini” beyan ederse; anayasal prosedür gereğince, durum daha da karmaşık hale gelebilir. Bu mekanizma Boşnak veya Hırvat üyesi tarafından işletildiğinde, konu, BH Federasyonu Parlamentosu Halklar Meclisi’ndeki Boşnak veya Hırvat delegelere havale ediliyor. Sırp üye tarafından işletildiğinde ise Bosna Sırp Entitesi Ulusal Meclisi-NSRS’ye sevk ediliyor.
Velhasıl, BH Devlet Başkanlığı Konseyi üyeleri ile parlamentoda yer alan partiler arasındaki ilişkiler oldukça önemlidir. Bu sebeple, seçim sonuçları, devletin yapısı ve kurumsal etkinliği bakımından belirleyici olabilir. BH Bakanlar Konseyi ve diğer devlet mekanizmaları tamamen yeni üyelerden oluşabilir.
Hal böyle olunca: BH Devlet Başkanlığı Konseyi, BH Parlamenter Meclisi Temsilciler Meclisi ve Halklar Meclisi’nde seçim sonrası oluşacak tablo eş zamanlı olarak takip edilmelidir. Bunun yanı sıra, “entite çıkarlarını korumak” üzere tasarlanmış mekanizmaların devreye girme ihtimali de göz önünde bulundurulmalıdır.
