Batı Türkistan’da Ramazan Bayramı
Batı Türkistan’da Ramazan Bayramı
AYHAN DEMİR
Batılılar bizi bölemediler, sadece parçaladılar. Büyük Osmanlı ailesi dağıldı, fakat aramızdaki irtibat ve muhabbet hiç kopmadı.
Aramızda birtakım sınırlar olabilir, kâğıt üzerinde ayrı da görünebiliriz. Fakat hâlâ gönlümüz bir; hüznümüz bir, sevincimiz bir.
İstanbul’dan Saraybosna’ya, Üsküp’ten Tiran’a, İskeçe’den Yeni Pazar’a, Kırcaali’den Prizren’e varıncaya kadar. Çok geniş bir coğrafyada, kalbimiz hâlâ birlikte atıyor.
Söylediklerimizin en net görüldüğü ve hissedildiği zamanlar, bayram günleridir.
Bu uzun girizgâhın sonra, artık sözü Batı Türkistan’daki (Balkanlarda) Ramazan Bayramlarına getirebiliriz.
Arnavutluk’taki bayram hazırlıkları birkaç gün öncesinden başlar. Arnavut Müslümanlar, bayram namazlarını bulvarlarda, meydanlarda veya parklarda kılıyorlar. Namaza, hanımlar da iştirak ediyor. Bir de sadece seyretmekle yetinenler var.
Başkent Tiran’da bayram namazlarının buluşma mekânı İskender Bey Meydanı idi. Artık, Türkiye’nin katkılarıyla inşa edilen, Tiran Namazgâh Camii var.
Bayram namazının ardından, bayramlaşmaya geçiliyor. Bayramlaşmalarda şeker ve lokum ikram ediliyor. “Lodra” adı verilen davul, zurna eşliğinde havai fişekler atılıyor. Bayramlaşmada, kahve ile birlikte baklava, tulumba ve ekmek kadayıfı gibi şerbetli tatlılar ikram ediliyor.
Bosna ve Sancak’ta da bayram hazırlıkları günler öncesinden başlıyor. Meydanlara “Bayram Şerif Mübarek Olsun!” yazılı pankartlar asılıyor. Minarelere, bayramın son günü ikindi vaktine kadar dalgalanan, ay-yıldızlı yeşil bayraklar çekiliyor.
Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Camii’nde sabah namazını, bayram sohbeti ve Boşnakça, Türkçe ve Arapça ilahiler takip ediyor. Müezzin, cemaati, bayram namazına Türkçe davet ediyor: “Niyet edin, bayram namazı; iki rekât, altı tekbir, uyun hazır olan imama...”
Namazdan sonra, eve giderken, paklama denilen bayramlık somun alınıyor. Evin hanımlarına da, mutlaka, bir buket çiçek alınıyor. Ev halkıyla bayramlaştıktan sonra, birlikte kahvaltı yapılıyor. Sancak’ta bayramlık baklava, börek ve ciğer yahnisi hazırlanıyor.
Bosna’da, bayramın ikinci günü aynı zamanda “Şehitler Günü” olarak kabul ediliyor. Neredeyse her evden bir şehidin bulunduğu şehitlikler, ziyaretçi akınına uğruyor.
Bayramın ilk günlerinde erkekler, son günü ise kadınlar bayramlaşmaya gidiyor. Bu sebeple bayramın ilk günlerine “erkek bayramı” ve son güne “kadın bayramı” deniliyor.
Bayramlaşmada kahve ile birlikte baklava, ruzica (gülcük) ve divit (burma baklava) ikram ediliyor. Bayramlaşmaya gidilirken kahve, şeker ve limon götürülüyor.
Bulgaristan’daki bayram hazırlığı, Kadir Gecesi başlıyor. Bu gecede, çocuklara şeker ve çikolata dağıtılıyor. Arife günü, bayramlık baklavalar açılıyor. Ayrıca kolaç denilen hamur işleri pişirilip, komşulara gönderiliyor. Bunları dağıtan çocuklara şeker, çikolata veya para veriliyor.
Ramazan ayı boyunca Müslümanları sahura kaldıran davulcular, bayram namazının ardından, maniler eşliğinde bahşiş toplamaya çıkıyor.
Namazın ardından, ev halkıyla bayramlaşılıp, bayram yemeğine geçiliyor. Tarhana, keşkek, yahni, tas kebabı ve hamur aşı tatlısı geleneksel bayram yemekleridir. Sacda çevrilerek yapılan, bayrama özel “çevirmeli pide” de ikram ediliyor.
Kosova’da da bayram hazırlıkları günler öncesinden başlıyor. Çarşıdan şeker, lokum ve kadayıf alınırken, baklava mutlaka evde hazırlanıyor.
Namazın ardından, kabristan ziyareti yapılıyor. Evdeki bayramlaşmadan sonra, bayram yemeğine geçiliyor. Bayramın ilk günü, kahvaltı yapılmıyor. Paça, büryan veya yahni gibi özel yemekler ikram ediliyor. Sofrada mutlaka kıymalı, kabaklı, ıspanaklı, pırasalı, fasulyeli veya ekşi lahanalı börek bulunuyor.
Erkekler, gün boyu, bayramlaşma ziyaretlerine gidiyor. Bu esnada hanımlar sokağa çıkmıyor, eve gelen misafirleri karşılıyor. Bayramlaşmada gül şurubu ve baklava ikram ediliyor.
Kuzay Makedonya’daki bayram hazırlıkları ise Kadir Gecesi öncesinde başlıyor. Evler temizleniyor, baklava ve şekerpare ile mayalı ekmek için nohutlu maya hazırlanıyor.
Çocuklara alınan bayramlık elbiseler, asla, arife günü giydirilmiyor. Giyenler ise alay konusu oluyor. Namazının ardından, kabristan ziyaretleri yapılıyor. Evdeki bayramlaşmada evin hanımı, evlatlar, gelinler ve torunlar, evin en yaşlı erkeğinin elini öpüyorlar.
“Bayram kuşluğu” denilen bayram sofralarının çorba, yufkalı paça, etli pilav, imambayıldı, sarma, bamya, etli pırasadan oluşan zengin bir menüsü bulunuyor.
Bayram yemeğinden sonra, akraba ve komşu ziyaretlerine geçiliyor. Ziyaretlerde önce reçel ve su, ardından baklava veya diğer tatlılar ikram ediliyor.
Kadınlar, bayram ziyaretlerine gitmiyor. Onların “kadın bayramı”, bayramdan sonra başlıyor ve bir ay sürüyor.
Batı Trakya’daki bayram hazırlıkları da bir hafta önceden başlıyor. Evler temizlenir, gerekirse badanalanıyor. Arife günü lokma pişirilip, komşulara dağıtılıyor. Ardından bayramlık cevizli baklava ve börek yapılıyor.
Ramazan davulcunun bu aydaki son vazifesi, manilerle, bayram namazına davettir. Namazın ardından, büyüklerle bayramlaşılıyor ve bayram sofrasına oturuluyor.
Yemekten sonra çocuklar, akşamdan hazırlanan mendillerini alıp, komşulara gidiyorlar. Topladıkları şekerleri ve leblebileri, bu mendillere koyuyorlar.
Davulcular, bayram boyunca, ev ev dolaşıyorlar. Onlara, elinde uzunca bir dal bulunan, bir kişi daha eşlik ediyor. Davulcu bahşişleri toplarken, o da elindeki dala topladığı mendil ve basmaları asıyor.
Velhasıl, Batı Türkistan’da yaşayan Arnavut, Boşnak, Türk, Pomak ve Torbeş Müslümanlar. Ramazan bayramı geleneklerini yaşatmaya, canlı tutmaya devam ediyorlar.
Son sözümüz, bayram tebrikimiz olsun: Bayram-ı şerif mübarek olsun!