--°--:--
  • İMSAK--:--
  • GÜNEŞ--:--
  • ÖĞLE--:--
  • İKİNDİ--:--
  • AKŞAM--:--
  • YATSI--:--
  • --,--
  • --,--
  • --,--
Son Dakika
Köşe Yazısı

Dünya Üç Sandalyeye Sığar mı?

Refik Tuzcuoğlu
Refik Tuzcuoğlu
0

Şubat 1945’te Kırım’ın Yalta kentinde kurulan masa, İkinci Dünya Savaşı’nın sonunda yeni paylaşım düzenini mühürlemişti. Yükselen iki süper güç, ABD ve Sovyetler Birliği, masada olmayan milletlerin kaderini ve Avrupa haritasını aralarında parsellemişti. İmparatorluk güneşinin battığını gören Winston Churchill ise kıtayı bu iki gücün kıskacından korumak için o masada kalmaya çabalamıştı. 

Seksen bir yıl sonra, 19 Kasım 2026’da Çin’in Şenzen kentindeki Kylin Villa’da kurulan yuvarlak masa bu hafızayı canlandırdı. 33. APEC Zirvesi marjında Şi Cinping, Donald Trump ve Vladimir Putin tarihte ilk kez resmi bir üçlü zirvede buluştu. Üstelik 1945’ten çarpıcı bir farkla: Yalta’da Churchill’in ısrarıyla masanın ucundan tutan Avrupa, Şenzen’de tamamen dışarıdaydı. Ne Londra ne Paris ne de Brüksel o odadaydı. 

Yeni Yalta mı, Rakiplerin Zorunlu Masası mı?

Dünyadaki nükleer başlıkların yaklaşık yüzde doksanını elinde tutan üç liderin Ukrayna, Avrupa, İran ve Tayvan’ın yokluğunda küresel istikrarı konuşması “Yalta 2.0” benzetmesini getirdi. Zelenski’nin zirve öncesi “ikinci bir Yalta olmasın” uyarısı masada olmayanların kadim endişesini özetliyordu. Trump “gerçekten tarih yazıyoruz” derken, Şi büyük güçler arası etkileşimi “tercih değil, zorunluluk” diye niteledi; Putin ise uluslararası güvenlikte ortak sorumluluğu hatırlattı.

Manşetlerin ötesinde Şenzen’in yeni bir Yalta olmadığı açık. 1945’te ortak bir düşmanı yenmiş müttefikler sekiz gün harita pazarlığı yapmıştı. Şenzen’de bir buçuk saat yan yana oturanlar ise ticaretten çip teknolojisine, yapay zekâdan bölgesel nüfuza kadar bilek güreşi tutan stratejik rakiplerdi. 


Rus iktisatçı Vladislav Inozemtsev, Al Jazeera’de “Yeni Yalta söyleminin gerçeklikten çok temenni” olduğunu savunuyor. Ona göre ABD ve Çin teknoloji yarışında iki kutuplu bir denkleme ilerlerken, geride kalan Rusya eski süper güç itibarını arıyor. Atlantik Konseyi Başkanı Frederick Kempe de zirveyi yeni bir düzenin doğuşu değil, İkinci Dünya Savaşı sonrası ABD öncülüğünde kurulan düzenin çözülüşü olarak okuyor. Zira Şenzen’in başarısı paylaşılan nüfuzla değil, önlenen çatışmalarla ölçülebilir.

Dört Maddelik Bildiri 

Zirve sonunda ortak basın toplantısı yapılmadı. En küçük başarıyı bile ballandıra ballandıra anlatıp şova dönüştüren Trump, hiçbir açıklama yapmadan ülkesine döndü; kameraların karşısına yalnızca Putin geçti. Geriye üç başkentin yayınladığı dört maddelik “Barışa Yönelik Devlet Başkanları Deklarasyonu” kaldı. Metinde BM reformu, rafine petrol tedarikinin artırılması, nükleer savaşın kazanılamayacağı ilkesi ve Uluslararası Ceza Mahkemesi’ne sert bir uyarı yer aldı. The Guardian’ın dikkat çektiği üzere, devlet yetkililerinin dokunulmazlığı vurgusu ile Trump’ın mahkemeyi “kontrolden çıkmış” diye nitelemesi, savaş suçlarıyla itham edilen Putin’e güçlü bir “diplomatik kalkan”sundu.

Bildiride asıl dikkat çeken ise sustukları konular oldu. Ne Ukrayna savaşına, ne ABD’nin saplandığı İran çatışmasına ne de Şubat 2026’da süresi dolan nükleer anlaşmaya dair tek kelime var. Yine de siyasi kazananlar net: Trump’ı havalimanında karşılayıp iki lideri evinde buluşturan Şi Cinping, Pekin’in diplomatik merkez rolünü pekiştirdi ve hiçbir nükleer kısıtlamanın altına girmedi. Putin ise Batı’nın tecridini kırıp, Washington ve Pekin’le eşit kareye girmenin ve Trump’tan “dostum” hitabını duymanın ödülünü aldı. 

Avrupa’nın Yalnızlığı, Arap Dünyasının Gerçekçiliği

Şenzen fotoğrafı Atlantik’in doğusunda derin bir tedirginlik yaptı. İngiliz The Independent, başyazısında zirveyi “Avrupa’ya gönderilmiş küçük düşürücü bir mesaj” ve iç kamuoylarına dönük bir “kibir projesi ile sahnelenmiş gösteri” diye niteleyip dörtlü format çağrısı yaptı. Chatham House Direktörü Bronwen Maddox da ‘masada olmayan kıtanın Washington’un savunma baskısı, Pekin’in ticaret hamlesi ve Moskova’nın Ukrayna savaşı arasında çapraz ateşte kaldığına’ işaret ediyor. Putin’in Avrupa ekonomisindeki gerilemeyi küçümseyen sözleri ise Brüksel’deki stratejik yalnızlık hissini iyice büyüttü. 


Arap dünyası ise zirveyi dışlanma kaygısından çok saha gerçekleri ve pratik çıkarlar üzerinden okuyor. Sky News Arabia’da konuşan Ali el-Hindi, ‘liderlerin köklü ihtilafları çözmek yerine asgari ortak payda aradığını’ belirterek, Şenzen’i tek kutuplu düzenin bitişi ve çok kutuplu pazarlık döneminin tescili sayıyor. Arap başkentlerinin odağında İran savaşı, Hürmüz Boğazı’ndaki petrol güvenliği ve Körfez’in dev yapay zekâ yatırımlarını etkileyen ABD-Çin çip rekabeti var. Bu nedenle bildirideki rafine petrol taahhüdü ile Trump ve Şi’nin Hürmüz’ün açık tutulması vurgusu bölge piyasalarına doğrudan bir istikrar sinyali verdi.

Yeni Dengede Türkiye

Şenzen tablosu, soğukkanlı bir okumayla Türkiye için belirgin fırsatlar sunuyor. Üç liderin Ukrayna ve İran’da ortak çerçeve çıkaramaması, bölgesel krizlerin uzak başkentlerden yönetilemeyeceğini gösterdi. Karadeniz’de Montrö dengesini gözeten, Kiev ve Moskova ile kanalları açık tutan, İran’la kurumsal diyaloğu sürdüren Ankara, olası süreçlerde işlevsel bir arabuluculuk zemini yakalayabilir.  

Avrupa’nın stratejik yalnızlığı da NATO üyeliği, askeri kapasitesi ve savunma sanayiiyle Türkiye’nin kıta güvenliğindeki ağırlığını artırıyor. Petrol arzı ve Hürmüz vurgusu enerji maliyetlerini dengeleyebilirken Türkiye’nin Orta Koridor üzerindeki ağırlığı daha da güçlenecek. NATO bağlarını koruyup Avrupa’dan Körfez’e, Asya’dan Türk Devletleri Teşkilatı’na uzanan çok katmanlı diplomasisini rasyonel bir dengeyle işletebilen Türkiye için bu geçiş süreci umut verici bir hareket alanı vaad ediyor. Çünkü üç sandalyeye sığmayan bu yeni dünyada geleceği yalnızca masada oturanlar değil, sahada denge kurabilenler belirleyecek.

Refik Tuzcuoğlu Diğer Yazıları

Hepsini Görüntüle