Osmanlı’nın yıkılmasına ittihatçılar sebep oldu (2)
Osmanlı’nın yıkılmasına ittihatçılar sebep oldu (2)
Prof. Dr. Yusuf Özertürk
3-İTTİHAT VE TERAKKİ PARTİSİ
(İTTİHAT VE TERAKKİ FIRKASI)
a-Kuruluşu
İttihatçılara, Genç Osmanlılar’ın bir devamıdır denebilir. İttihatçılar ‘Jön Türkler’ olarak da bilinirler. İttihat ve Terakki Fırkası (Birlik ve gelişme partisi), 21 Mayıs 1889’da kurulan ve 1908-1918 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu’nda dolaylı veya doğrudan yönetimde bulunan bir siyasi hareket ve siyasi bir partidir. İttihat ve Terakki, evvela ‘İttihad-ı Osmanî’ adı altında gizli bir cemiyet olarak kuruldu. İttihad-ı Osmanî Cemiyeti, 21 Mayıs 1889’da İstanbul Askerî Tıbbiye Mektebi öğrencilerinden, İshak Sukûti, Abdullah Cevdet, İbrahim Temo, Çerkes M. Reşid tarafından gizli olarak kuruldu. Sonradan Şerafettin Mağmumi, Giritli Şefik, Selanikli Nazım, Mekkeli Sabri ve Konyalı H. Emin bey cemiyete katılmıştır.
İttihad-ı Osmanî Cemiyeti, II. Abdulhamid idaresine duyulan hoşnutsuzluk sebebiyle, yönetimin düşürülüp, Meşrutiyet idaresinin tesis edilmesi maksadıyla kurulmuştur. İttihad-ı Osmanî Cemiyeti, İtalyan Karbonari Mason Teşkilatı (Kömür işçileri,1800-1831) örnek alınarak hücre sistemi şeklinde teşkilatlandırılmıştır. İttihad-ı Osmanî Cemiyeti üyeleri gizli toplantılar yapar ve kendi şifreli dillerini kullanırlardı. Üyeler arasında sadakat kuralı ve hiyerarşi vardı. Bu ilişkileri daha sonra İngiltere Dışişleri diplomatlarından George J. Kidston(1873-1954) 21 Aralık 1918 tarihli raporunda; İttihad-ı Osmanî Cemiyeti’nin, Selanik Locası’nın kurucusu olan Emanuel Karasu (Emmanuel carasso) ile çok sıkı ilişkileri olduğunu bildirmiştir.
Daha sonra İttihad-ı Osmanî Cemiyeti’ (1895-1896) çeşitli gurupların katılmasıyla ‘Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti’ ve sonra da ‘İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC-Birlik ve ilerleme Derneği) adını aldı. İTC, kuruluş amaçlarını şu şekilde açıklamıştır; ‘Hükümet-i hazıranın adalet, müsavat, hürriyet gibi hukuk-u beşeriyeyi ihlal eden ve bütün Osmanlıları terakkiden men ile vatanı ecnebi yedd-i tasallut itizabına düşüren usul-i idaresini İslâm ve Hristiyan vatandaşlarımızı ikaz maksadıyla bilcümle Osmanlılardan mürekkep, Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti teşekkül etmiştir.’ Sultan II. Abdulhamid cemiyetin varlığından haberdar olunca; Cemiyetin önde gelen üyelerini çeşitli kere tutuklattı. İttihatçılar 1895’ten itibaren daha sert muhalefet yapmaya başladılar.
Bunun karşısında idare de daha sert karşılık veriyordu. Bu yüzden bazı cemiyet üyeleri Avrupa ülkelerine ve Mısır’a kaçtılar. İttihatçılardan Selanikli Nazım Cemiyet tarafından Fransa’ya (Paris) gönderildi. Nazım orada eğitimci Ahmet Rıza Bey’le tanıştı (A. Rıza Bey II. Abdulhamid han tarafından bir görevle Paris’e gönderilmişti.). Nazım ve A. Rıza cemiyetin Avrupa teşkilatını kurdular ve ‘Meşveret’ isimli bir gazete çıkarmaya başladılar. 1895 sonunda Mizan gazetesi yazarı Murat bey (mizancı Murat) de Paris’e sonra Londra’ya ardından da Kahire’ye gitti. Mizan gazetesini Kahire’de yayımladı. Sonra Tekrar Paris’e gelerek İttihatçıların yönlendirilmesinde önemli rol oynadı.
b-İttihatçıların II. Abdulhamid’i devirme planı
İttihatçılar 1896’da tekrar II. Abdulhamid’i devirip, V. Murad’ı tahta geçirmeyi planladılarsa da, plan uygulanamadan ortaya çıktı. Cemiyetin ileri gelenleri de sürgüne gönderildiler (Fizan, Bingazi, Akka vb.). İttihatçıların darbe girişimleri başarılı olamayınca, İstanbul’dan Avrupa’ya kaçtılar. 1896’da Paris’ teki toplantıda Mizancı Murat bey cemiyetin başına getirildi ve cemiyetin merkezi Cenevre’ye nakledildi. II. Abdulhamid han Avrupa’ya temsilcilerini göndererek defalarca İttihatçılarla temas kurdu ve yurda dönerlerse affedileceklerini, memuriyet verileceğini, Avrupa’da tahsile devam etmek isterlerse maaş bağlanacağını söyledi. Bunun üzerine Mizancı Murat ve bir kısım ittihatçılar yurda döndü. Fakat Ahmet Rıza, Dr. Nazım ve Dr. Bahattin Şakir dönmediler. Cemiyetin Cenevre merkez komitesi kapandı.
c-İttihatçıları Masonlar mı yönlendirdi?
1899’da, II. Abdulhamid’in eniştesi ve eski adliye nazırı Damat Mahmud Celaleddin Paşa’nın oğulları Sabahattin ve Lütfullah Avrupa’daki İttihatçılara katıldı. İttihatçılar 4-9 Şubat 1902’de Paris’te Prens Sabahattin başkanlığında ‘Osmanlı Hürriyetperveran’ kongresi (Birinci Osmanlı Liberaller) düzenlediler. Sonradan 1.Jön Türk Kongresi diye tanımlanan kongre Fransız Senatosu üyesi Le Fevre Pontalis’in evinde yapılmıştır. Bu kongrede Cemiyet, Prens Sabahattin liderliğindeki ‘Adem-i merkeziyetçi (yerinden yönetimci) grup ile, Ahmet Rıza liderliğindeki Merkeziyetçi grup olarak ikiye bölündü.
Eylül 1906 yılında Selanik’te ihtilalci bir cemiyet olan ‘Osmanlı Hürriyet Cemiyeti’ kuruldu. Bu cemiyetin yönetimine M. Talat Paşa, Rahmi bey ve İsmail Canbulat getirildi. Aynı tarihlerde de Mustafa Kemal, Şam’da V. Ordu subaylarıyla ‘Vatan ve Hürriyet Cemiyeti’ni kurmuş ve sonra da Selanik’te bunun bir şubesini açmıştı. Talat Paşa’nın Osmanlı Hürriyet Cemiyeti, Mustafa Kemal’in kurduğu Vatan ve Hürriyet cemiyeti ile birleşti. Bu şekilde daha da güçlenen cemiyet Makedonya’da özellikle genç subaylar arasında yayıldı.
Daha sonra Osmanlı Hürriyet Cemiyeti Dr. Nazımın gayretleri sonucu merkezi Paris’te bulunan ‘Osmanlı Terakki ve İttihat Cemiyeti ile birleşti. Birleşmeden sonra cemiyetin adı da değişti.
Cemiyet 27 Eylül 1907 tarihinde, ‘Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) adını alarak, İTC resmen kurulmuş oldu. İTC’nin iç merkezi Selanik, dış merkezi de Paris olarak kabul edildi. Bu birleşme ile İTC hem siyasi ve hem de askeri bir hüviyete büründü. Mustafa Kemal de 29 Ekim 1907’de 322 numaralı üye olarak cemiyete kaydoldu.1907 sonlarında Paris’te, Ermeni Devrimci Federasyonu (Taşnaksutyun) ve diğer Padişah’a muhalif grupların katılımıyla, Prens Sabahattin, Ahmet Rıza ve Haçatur Malumyan’ın ortak başkanlıklarında II. Jön Türk Kongresi tertiplendi. Bu kongrede II. Abdulhamid Han’ı tahttan indirmeye zorlamak ve parlamenter bir yönetim kurma kararı alındı. Devam edecek…