Kibrin fikrin önüne geçmesi

Kibrin fikrin önüne geçmesi

MUSTAFA ÇELİK

Fikir hakikate kapı açar, kibir ise hakikatin kapısını kapatır. Bu yüzden Kur’ân düşünmeyi över, kibri yerer. Kur’ân’ın genel öğretisinde fikir (tefekkür, akletme) övülmüş; kibir (istikbâr) ise şiddetle kınanmıştır. Bu nedenle Kur’ân’ın ruhuna göre fikir sahibi olmak, kibir sahibi olmaya tercih edilmiştir.

 Kur’ân tefekkürü ve aklı övmüştür. Kur’ân birçok ayette insanı düşünmeye çağırır:

“Onlar göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler.” (Âl-i İmrân Suresi/ 191)

Bu çağrılar, insanın hakikati aramak için aklını ve fikrini kullanmasını ister. Kur’ân’da akletmek, tefekkür etmek ve ibret almak iman yolunun önemli vasıtalarından kabul edilir.

Kibir, hakikati reddettirir. Kur’ân’da kibir, hakikatin önündeki en büyük engellerden biri olarak anlatılır. En çarpıcı örnek İblis’in Âdem’e secde etmeyi reddetmesidir.

“Kibirlenerek kaçındı ve kâfirlerden oldu.” (Bakara Suresi/ 34)

Burada kibir, hakikati bildiği halde ona teslim olmamayı ifade eder. Kalpte fikir yerine kibir gezmeye başladı mı, insanın boyu uzamaz ama gölgesi büyür.

Güneş batarken gölgeler nasıl uzarsa, hakikat çekildiğinde de enaniyet uzar. 

Bazı kalpler vardır; içinde fikir dolaşır, soru dolaşır, arayış dolaşır. O kalpler diri kalır. Çünkü fikir, kalbe hareket kazandırır. İnsan düşündükçe büyür, sorguladıkça derinleşir, öğrendikçe yumuşar. Fikir, insanı hakikatin önünde eğilmeye alıştırır. Eğilmeyi bilen ise kırılmaz.

Fakat bir de kalbe sinsice giren başka bir misafir vardır: kibir. İlk geldiğinde fark edilmez. Kendini “özgüven” diye tanıtır, “kararlılık” diye takdim eder. Oysa zamanla fikirleri susturur, soruları kovar, istişareyi gereksiz görür. Kalpte fikir yerine kibir gezmeye başladı mı, insan artık düşünmez; hükmeder. Dinlemez; buyurur. Anlamaya çalışmaz; yargılar. İşte o zaman küçük insanların büyük gölgeleri oluşur.

Kibir, fikrin düşmanıdır.

Fikir hakikate yaslanır; kibir ise nefsine.

Fikir öğrenmek ister; kibir öğretmek.

Fikir dinler; kibir susturur.

Fikir inşa eder; kibir istila eder.

Küçük insanların büyük gölgeleri oluşur; çünkü ışık arkalarındadır, yüzleri karanlığa dönüktür. Hakikatin karşısında durmayan, hakikatin önünde de duramaz. Gölgelerle heybet kuranlar, güneş doğduğunda yok olurlar.

Gölge büyür, çünkü ışık arkadadır. Hakikat arkada kalmış, yüz karanlığa dönmüştür. Güneş batarken gölgelerin uzaması gibi, hakikat çekildikçe kibir uzar. İnsan kendini olduğundan büyük zanneder; sesi yükselir, tavrı sertleşir, dili keskinleşir. Fakat büyüyen kendisi değil, sadece gölgesidir.

Kibirli insanın en büyük yanılgısı şudur: Alkışı büyüklük zanneder. Oysa alkış kalabalığın sesidir, hakikatin değil. Bir hakikat cümlesi karşısında sarsılan kibir, aslında ne kadar zayıf olduğunu ele verir. Çünkü kibir güçten değil, korkudan beslenir. Yanlış çıkma korkusu, eksik görünme korkusu, sıradan olma korkusu…

Fikir ise cesurdur. “Bilmiyorum” diyebilir. “Yanılmışım” diyebilir. İşte gerçek büyüklük burada başlar. Nefsini küçültebilen insan, hakikat karşısında yerini bilen insandır. Ve yerini bilen, değerini de bilir.

Küçük insanların büyük gölgeleri olabilir; ama güneş yeniden doğduğunda gölgeler kısalır. Hakikat ortaya çıktığında kibir susar. Geriye sadece insan kalır — ya gerçekten büyümüş ya da sadece gölgesine aldanmış.

Kalpte fikir mi geziyor, kibir mi?

Asıl soru budur. Çünkü insanı büyüten boyu değil, kalbinde dolaşan misafirdir.

Kalbi fikirle beslemek tevazuyu doğurur. Tevazu ise insanı büyütür; hem kendine karşı dürüst kılar hem başkasına karşı merhametli. Kibir ise içten içe çürütür; alkışla beslenir ama eleştiriyle dağılır.

Asıl büyüklük, gölgenin değil hakikatin yanında durabilmektir.

Çünkü gölge büyüdükçe insan büyümez;

insan, küçüldükçe — yani nefsini küçülttükçe — büyür.

Kur’ân insanı iki yol arasında bırakır: biri düşünmenin ve hakikati aramanın yolu, diğeri ise kibirle hakikati perdelemenin yolu. Bu iki yolun ayrım noktasında insanın kalbi ve aklı imtihan edilir. Çünkü Kur’ân’a göre insanı yücelten şey kibir değil, fikirdir; insanı alçaltan ise cehalet değil çoğu zaman kibirdir.

Kur’ân sayfalarında sık sık aynı çağrı yankılanır: “Hiç akletmez misiniz?”, “Hiç düşünmez misiniz?” Bu çağrı, insanın yalnızca inanmasını değil, aynı zamanda anlamasını ister. Tefekkür eden insan, varlığın sırlarını kavramaya yaklaşır; göklerin düzeninde, yeryüzünün hikmetinde ve kendi yaratılışında ilâhî kudretin izlerini görür. Böylece fikir, insanın kalbinde imanı derinleştiren bir nur olur.

Fakat kibir bu nurun önüne çekilmiş karanlık bir perdedir. Kibirli insan çoğu zaman hakikati bilmediği için değil, bildiği halde kabul etmek istemediği için yanılır. Kur’ân’ın anlattığı en eski kıssa bunu açıkça gösterir: İblis, Âdem’e secde emrini işittiğinde mesele bilgi meselesi değildi; mesele kibirdi. Kibir, onu hakikatten uzaklaştırdı.

Bu yüzden Kur’ân’ın terbiyesinde gerçek büyüklük, çok bilmekte değil; hakikate karşı mütevazı kalabilmektedir. Düşünen insan hakikate yaklaşır, kibirlenen insan ise ondan uzaklaşır. Fikir kalbi açar, kibir kalbi kilitler.

Sonuçta Kur’ân’ın insanlığa verdiği ders açıktır:

Fikir, insanı hakikate götüren bir kandildir; kibir ise o kandili söndüren rüzgârdır.