İslam Dünyasının Medeniyet Tasavvuru
İslam Dünyasının Medeniyet Tasavvuru
ABDULLAH ŞANLIDAĞ
Son iki asırdır İslam dünyasının karşı karşıya olduğu en temel meselelerden biri, fikri üretim ve medeniyet tasavvuru alanında yaşanan derin krizdir. Bir dönem Müslüman toplumların gündemini belirleyen düşünürler, mütefekkirler ve aksiyon adamları; çağın sorunlarını, sömürgeciliği, adaletsizliği, eğitimi, kalkınmayı ve ümmetin geleceğini de tartışıyorlardı. Dijital ve modern toplumda artık İslam dünyasının sorunları ve çözüm önerileri konuşulmuyor.
20. Yüzyılda Seyyid Kutub, Ebu’l A’lâ Mevdudi, Said Havva ve Hasan el-Benna gibi isimler, sadece kitap yazan akademisyenler değildi. Onlar aynı zamanda toplumun sorunlarına çözüm arayan, insanları harekete geçiren ve İslam’ın çağdaş dünyada nasıl bir medeniyet iddiası ortaya koyabileceğini tartışan öncü şahsiyetlerdi. Eylem adamıydılar. Yazdıkları eserler milyonlarca insan tarafından okunuyor, üniversitelerde, camilerde ve evlerde tartışılıyor, böylece İslam dünyasında ortak bir gündem oluşuyordu. Belki çeviri eserleri, kendi ülkemize uyarlamak zordu ama, hiç olmazsa zihin dünyamızda İslam sürekli gündemdeydi.
Bugün ise küreselleşme, dijitalleşme, tüketim kültürü, sosyal medya ve yapay zekâ çağının getirdiği yeni şartlar, Müslüman toplumların düşünce dünyasını önemli ölçüde değiştirmiştir. Teknolojik gelişmeler insan hayatını kolaylaştırırken, aynı zamanda dikkat dağınıklığını artırmış, uzun soluklu okuma ve tefekkür alışkanlığını zayıflatmıştır. Birkaç sayfalık makalelerin yerini saniyeler içinde tüketilen videolar, derinlikli tartışmaların yerini ise kısa ve yüzeysel içerikler almaya başlamıştır.
Bu dönüşümün sonucu olarak İslam dünyasında ortak bir gelecek tasavvuru oluşturmak zorlaşmıştır. Bir zamanlar ümmet bilinci etrafında tartışılan meseleler bugün çoğu zaman ulusal sınırlar, günlük siyasi polemikler veya bireysel kaygılar arasında kaybolmaktadır. Oysa İslam medeniyeti tarih boyunca yalnızca ibadet eksenli değil; ilim, sanat, ahlak, adalet ve insanlığın ortak sorunlarına çözüm üretme iddiası taşıyan bir medeniyet olarak varlık göstermiştir.
Günümüzde Gazze, Sudan, Arakan, Doğu Türkistan ve dünyanın farklı bölgelerinde yaşanan insani krizler, İslam dünyasının dağınıklığını ve ortak hareket etme kapasitesindeki zayıflığı gözler önüne sermektedir. Bu sorunların temelinde yalnızca askeri veya siyasi güç eksikliği değil, aynı zamanda ortak bir düşünce üretim merkezinin ve güçlü bir medeniyet perspektifinin bulunmaması da yer almaktadır.
Ancak bu tablo karamsarlık için değil, yeniden muhasebe yapmak için bir fırsat olarak görülmelidir. İslam dünyasının yeniden yükselişi, yeni nesil mütefekkirlerin yetişmesi, üniversitelerin özgür düşünce üretmesi, gençlerin okumaya yönelmesi ve çağın sorunlarına İslami bir perspektiften cevap verebilecek entelektüel birikimin oluşmasıyla mümkün olacaktır.
Bugün ihtiyaç duyulan şey, geçmişteki düşünürleri taklit etmek değil; onların sahip olduğu sorgulama cesaretini, medeniyet iddiasını ve insanlığa karşı sorumluluk bilincini yeniden üretebilmektir. Çünkü İslam’ın geleceği, geçmişin hatıralarında değil; bugünün meselelerine çözüm üretebilen yeni fikirlerde ve yeni nesillerin inşa edeceği medeniyet ufkunda şekillenecektir.
İslam medeniyetinin yükseliş dönemlerinde ilim en büyük güç kaynağıydı. İbn Sina, El-Biruni ve İbn Haldun gibi isimler, din, matematik, tıp, astronomi ve sosyal bilimlerde de öncü oldular. Bugün de kaliteli eğitim, araştırma ve bilimsel üretim kalkınmanın temel şartıdır. Toplumlar sadece tüketerek değil, üreterek gelişir. İslam dünyasının yeni düşünürlere, akademisyenlere, bilim insanlarına ve sanatçılara ihtiyacı vardır. Eleştirel düşüncenin geliştiği, farklı fikirlerin konuşulabildiği ortamlar olmadan güçlü bir medeniyet inşa edilemez.
Kur’an’ın en güçlü vurgularından biri adalettir. Yatırımın, girişimciliğin ve toplumsal huzurun temeli de hukukun üstünlüğüdür. İnsanların haklarının korunduğu, liyakatin esas alındığı sistemler ekonomik ve sosyal gelişmeyi hızlandırır.
Birçok Müslüman ülke ham madde ihraç edip teknoloji ithal etmektedir. Oysa kalkınma; teknoloji geliştiren, patent üreten, markalar oluşturan ve yüksek katma değerli ürünler üreten ülkelerle mümkündür.
İslam dünyasının en büyük sorunlarından biri parçalanmışlıktır. Ortak ekonomik projeler, bilimsel iş birlikleri, öğrenci değişim programları ve ticari entegrasyonlar ülkelerin gücünü artırabilir.
Toplumsal güven, dürüstlük, emanet bilinci, çalışma ahlakı ve sorumluluk duygusu da gelişmenin önemli unsurlarıdır. Maddi kalkınma ile manevi değerlerin birlikte ilerlemesi gerekir.
Tarih göstermektedir ki Müslüman toplumlar güçlü olduklarında bunun temelinde servetten önce bilgi, adalet ve üretim vardır. Bu üç unsur yeniden inşa edilmeden kalıcı bir kalkınma da mümkün görünmemektedir.