Banya Luka izlenimleri...
Bosna Hersek’in başkenti Saraybosna’dan, ülkenin kuzey-batısındaki Banya Luka’ya gitmenin birkaç farklı yolu var. Biz, Visoko - Zenitsa - Jepçe - Maglay - Tesliç - Kotor Varoş - Çelinats hattını tercih ediyoruz. En kısa ve en konforlu yol alternatifi olmasa da, yeşilin tüm tonlarını barındıran bir yolculuk bizi bekliyor.
Osmanlı’nın ‘Banaluka’ olarak adlandırdığı bu şehrin isminin, nereden ve ne anlama geldiği tam olarak bilinmiyor. Evliya Çelebi, ‘banya’ kelimesini ılıca, hamam, banyo; ‘luko’ kelimesini de şehir anlamında açıklamaktadır. Şehrin yakınında bir ılıca bulunması bu rivayeti doğruluyor. Bir diğer rivayet, ‘bana’ kelimesini beyler, valiler; ‘luka’ kelimesini çayır anlamında açıklıyor.
İsmi hakkındaki rivayetler çeşitli olsa da, bu şehrin, Osmanlı döneminde önemli bir yerleşim yerleri haline geldiği tartışmasız. Önceleri küçük bir kale, varoş olarak tabir edilen bir dış yerleşim yerinden ibaret olan Banya Luka, 1527-1528 kışındaki fethin ardından, büyük bir gelişme göstermiş.
Dört saati aşan bir yolculuğun ardından, Banya Luka’dayız. Bosna Hersek’teki birçok şehir gibi Banya Luka da akarsu kenarında kurulmuş. Etrafı tepelerle çevrili bu şehrin içerisinden, Sava Nehri’nin bir kolu olan, Vrbas Nehri geçiyor.
Şehrin girişinde bizi, Vrbas Nehrinin karşı yamacındaki, Yama Camii karşılıyor. Muhtemeldir ki, bu ismi bulunduğu konumdan almış. Az ilerideki Halil Paşa Türbesi var. Durup, bir Fatiha gönderiyoruz.
Biraz daha ilerde, Yama Camii ile aynı tarafta bulunan, Potoçka ya da diğer adıyla Hadzi Pervizova (Hacı Perviz) Camii’ne uğramamak olmazdı. Vrbas’ın karşı yakasında Potpeçinska Camii bir başka ziyaret noktamız.
Bütün bu ziyaretler, aslında bir başka ziyaretin ısınma hareketlerinden ibaret. Artık asıl hedefimiz olan Ferhat Paşa (Ferhadiye) Camii’ne gidebiliriz. Ferhad Paşa Camii, şehir merkezinde, Vrbas Nehri kenarında bulunuyor.
Ferhad Paşa, bu camiyi ve külliyesini, esir aldığı Avusturyalı Graf Engelbert Auersperg’e karşılık aldığı 30 bin Duka fidye ile inşa ettirmiş. Sadece bir cami değil, han, kervansaray, bedesten, hamam, mektep, medrese, şadırvan, çeşme ve türbeden oluşan bir külliye inşa edilmiş.
Çetnik (faşist) Sırplar, 7 Mayıs 1993’de, Ferhat Paşa Camii’ne patlayıcı döşeyerek, yerlebir ettiler. Ardından taşların üzerinden dozerle geçerek, paramparça etmişler. Aynı taşlarla yeniden inşa edilmesini önlemek için de taşları dağıtmışlar.
Bu durum, hemen hemen, şehirdeki tüm camiler için tekrarlandı. Defterdar Hasan Efendi (Arnaudiya) Camii, Gazanfer Bey (Gazanferiye) Camii, Yama Camii, Potoçka (Dere) Camii, Sultan Süleyman (Careva) Camii, Tabaçka Camii, Kubad Ağa Camii, Cafer Ağa Cami, Grabska Camii, Osman Şah Camii ve Kalenderiye Camii de aynı akıbete uğradılar.
Şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: Çetnik Sırplar, Srebrenitsa’daki soykırımın provasını Banya Luka’da yaptılar.
Ferhadiye Camii’nin yeniden inşaası için 2001 yılında bir karar alındı. Fakat 7 Mayıs 2001’de, Çetnik Sırplar, Boşnak Müslümanları taş yağmuruna tutup, bir kişiyi şehit ettiler. Bu sebeple caminin yeniden inşaası, yıllarca ertelendi.
Ferhat Paşa Camii, 2008 yılında, yeniden inşa edilmeye başlanmış. 2015 yılı Ramazan ayında da ibadete açılmış. Caminin resmi açılışı, oldukça anlamlı bir şekilde, 7 Mayıs 2016’da yapıldı.
Ferhat Paşa Camii, 23 yıllık aranın ardından, yeniden insanları kurtuluşa davet ediyor. Tüm haşmetiyle, ileri karakol nöbetine devam ediyor. Darısı, diğer camilerimizin başına inşallah.
¥
Söz Banya Luka’dan açıldığında, Ferhat Paşa Camii’nn arka tarafında, Vrbas Nehri’nin yanıbaşında bulunan Banya Luka Kalesi’nden de bahsetmeliyiz. Genellikle kaleler, ‘şahin yuvası’ olarak tabir edilen, şehrin hakim noktasına inşa edilir. Fakat Banya Luka Kalesi, tıpkı Elbasan’da olduğı gibi, şehrin ortasındaki düz bir alana inşa edilmiş.
Kale surlarından Vrbas’a son bir kez bakarken, 1737’de Avusturyalıları mağlub eden Hekimoğlu Ali Paşa’ya yakılan, bir türkü dua niyetine dilimizden dökülüveriyor: “Ferhadiye Camisine girdiler / Mihrabıyla, minberini yaktılar / Minareden kalesine baktılar / Geldi kafir Banya Luka üstüne / Feryad eder Banya Luka kalesi / Kale ile Ferhadiye Camisi / Harab oldu şehrimizin hepisi / Yetiş Paşa, Banya Luka üstüne.”
¥
Bosna Hersek’in ikinci en büyük şehri olan Banya Luka, yüz yıllarca bir İslam şehri oldu. Bugün ise eski günlerinden oldukça uzakta, ayrılıkçılığın başkenti haline gelmiş. Hasretle, Ali Paşa’ların dönüşünü bekliyor.
