Mali’de olanları okumak: Terör mü darbe mi devrim mi?
Mali’de olanları okumak: Terör mü darbe mi devrim mi?
AHMET VAROL
Mali’de 25 Nisan’da şiddetlenen çatışmalar bugün ülkenin büyük bir bölümünü etkisi altına aldı. Muhalif hareket başkentte kontrolü tamamen ele geçirmek için yoğun bir kuşatma gerçekleştirdiğini söylüyor.
Gelişmeleri bazıları meşru yönetime karşı bir terör faaliyeti olarak tanımlarken bazı kesimler de askeri cuntanın hakimiyetine son verme amaçlı bir devrim olduğunu düşünüyor. İkisinin arasında duran yorumculara göre ise bu, darbe ile yönetimi ele geçiren kadroya karşı bir darbe niteliği taşımaktadır.
Mali’de bugün yaşanan olaylar biri birden ortaya çıkmadı. Epey uzun bir geçmişi var. Ancak bütün ayrıntılarıyla verme imkanımız yok. Bununla birlikte bugünkü gelişmelere ışık tutulabilmesi için hadiseleri biraz arka planıyla ve tarihsel süreciyle okumak gerektiğini düşünerek özellikle son dönemle ilgili bazı özet bilgiler vermek istiyoruz.
Mali, Batı Afrika’da yer alan ve nüfusunun yüzde 90’ından fazlası Müslüman olan bir ülkedir. Sömürgecilik döneminde Afrika genelinde yürütülen misyonerlik faaliyetleri Mali’de de etkili olmaya çalıştıysa da başarılı olamadı.
Avrupalı sömürgeciler ve özellikle Fransa, 19. yüzyıldan itibaren Mali üzerinde siyasi kontrol kurmuş, 1890’da bölgeyi ele geçirerek “Fransız Sudanı” adıyla yönetmiştir. Mali halkı bu işgali hiçbir zaman kabul etmemiş ve bağımsızlık mücadelesini sürdürmüştür. II. Dünya Savaşı sonrası güçlenen bu mücadele sonucunda, 1960’ta önce Senegal ile federasyon kurularak bağımsızlık ilan edilmiş, kısa süre sonra da Mali Cumhuriyeti tek başına bağımsız olmuştur.
Ancak bağımsızlığa rağmen Fransa, Mali üzerindeki etkisini dolaylı yollarla sürdürmüş, ülkenin siyasi ve ekonomik yapısını yönlendirmeye devam etmiştir. Batılı güçler, etkileri altındaki ülkelerde bağımlılığı artırmak ve kontrolü korumak amacıyla iç sorunları derinleştiren politikalar izlemiştir. Bu çerçevede etnik ayrışmaları körükleyen yaklaşımlar öne çıkmış, Mali’de de bunun en belirgin sonucu Tuareg sorunu olmuştur.
Tuaregler, geniş bir coğrafyaya yayılmış, ancak ulusal devlete sahip olmayan bir etnik gruptur. Mali ve Nijer başta olmak üzere farklı ülkelerde yaşayan Tuaregler arasında bağımsızlık talepleri doğmuş, bu da ayrılıkçı hareketlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Bunlardan Azavad Ulusal Kurtuluş Cephesi (MNLA), Mali’de uzun süre ülkenin siyasi istikrarını zorlayan bir unsur oldu.
Siyasi istikrarsızlık ve ekonomik zorluklar nedeniyle Mali, sık sık darbeler ve çatışmalar yaşadı. 2012’de General Amadu Haya Sanogo’nun gerçekleştirdiği darbe, ülkede büyük bir otorite boşluğu oluşturdu. Bu durumdan yararlanan Tuareg grupları ve silahlı İslamcı örgütler ülkenin geniş bölgelerinde kontrolü ele geçirdi. Bunun üzerine Fransa, 2013’te askeri müdahalede bulundu ve uluslararası destekle bu gruplara karşı operasyon başlattı. Müdahale sonucunda merkezi yönetim güçlendiyse de çatışmalar sona ermedi.
Fransa’nın etkisiyle İbrahim Ebu Bekir Keita’nın cumhurbaşkanı olması, ülkedeki siyasi sorunları sonlandırmadı. 2018 seçimleri tartışmalı geçti, muhalefet hile iddialarıyla sonuçları reddetti. 2020’de ise geniş halk protestoları başladı. Sivil yönetime halk desteğinin azalması sonucu 18 Ağustos 2020’de ordu yönetime el koydu ve Keita istifa etmek zorunda kaldı.
O zaman iktidarı ele geçiren Assimi Goita Fransa’dan uzaklaşarak Rusya’ya yanaştı ve askeri alanda onunla işbirliği yaptı. Yönetimi sivillere devretme sözünü yerine getirmediği gibi 24 Mayıs 2021’de geçici cumhurbaşkanını görevden alarak tam diktatörlük kurmaya çalıştı.
Muhalifler onun bu tutumuna karşı çıktı ve bazı silahlı milis güçler askeri faaliyetlerini artırdı. Bu kez muhalif harekette Tuareg ulusal hareketini temsil eden örgütler büyük ölçüde güç kaybederken silahlı İslamcı örgütler etkili oldu. Bunların başında da El-Kaide’ye yakın duran ve kısa adı CNIM olan Cemaatu Nusreti’l-İslam ve’l-Müslimin (İslam’a ve Müslümanlara Destek Cemaati) yer alıyordu. Son hadiselerde en çok öne çıkan örgüt de budur.