Ölüm aylığında aile bireylerinin hissesi
Temel koruma birimi olarak aileyi esas alan ölüm sigortası, diğer sigorta kollarından farklı olarak sigortalının kendisine değil, ölüme bağlı olarak geride kalan hak sahiplerine sosyal güvenlik garantisi sağ¬lamaktadır. Türk toplumunun aile ve sosyal yapısı gözeti¬lerek sigortalının eşi ve çocukları ile bazı koşulları sağlayan anne ve babası hak sahibi olarak sayılmıştır.
5510 sayılı Kanuna göre, ölüm sigortası kapsamına giren hak sahiplerinin ilki en yüksek ölüm aylığı hissesine sahip olan dul eştir. Dul eşe ölüm aylığı bağlanması için tek bir koşul aranır. Bu koşul da dul eşin daha sonra evlenmemesidir. Dul eşin gelir ya da aylık alan veyahut sigortalı çalışan olması da ölüm aylığına engel değildir. Ayrıca dul eşin erkek ya da kadın olmasının da önemi de vardır. Dul eşin evlenmesi durumunda aylığı kesilir ancak bu evlilik ölüm nedeniyle sona ererse dul eşe yeniden aylık bağlanır. Sonraki eşin ölümü sonrası önceki ve sonraki eşinden de ölüm aylığına hak kazanan kişiye tercih ettiği eski eşi üzerinden aylık bağlanır.
Dul eşin hissesi, ölen sigortalı emekli ise aldığı emekli maaşının, emekli değilse hesaplanan ölüm aylığının yüzde 50’sidir (2/4 hisse). Aylık bağlanmış çocuğu bulunmayan dul eşe, sigortalı çalışmaması veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir veya aylık bağlanmamış olması koşuluyla yüzde 75 (3/4 hisse) aylık bağlanır. Buna göre, hak sahibi eş dışında ölüm aylığı alan başka ikiden az çocuk varsa eşin çalışması veya kendi sigortalılığı nedeniyle gelir ya da aylık alması, ölüm aylık oranını (2/4 hisse) etkilemez. Ancak eşin dışında ikiden fazla aylık alan çocuk varsa veya iki çocuk dışında aylık alan anne-baba varsa ölüm aylığı oranı yüzde 50’nin altına inecektir.
5510 sayılı Kanuna göre, bir diğer hak sahibi sigortalının yetim çocuklarıdır. Ancak sigortalının yetim çocuklarının hak sahipliği, 5510 sayılı Kanunda genel ve özel olmak üzere bir takım şartlara bağlanmıştır. Sigortalının çocuklarının ölüm aylığına hak kazanabilmeleri için aranan genel şartlar, sigortalı çalışmamak veya kendi sigortalılığı nedeniyle emekli aylığı almamaktır. Yetim çocuklar için aranan özel şartlar ise cinsiyet, medeni hal, yaş ve öğrenim durumuna göre değişkenlik gösterir.
KIZ ÇOCUKLARI İÇİN YAŞ ŞARTI YOK
Kız çocukları için yaş ve öğrenim şartı bulunmadığı için yaş ve eğitimine değil medeni durumuna bakılır. Sigortalı çalışması olmayan, kendi sigortasından emekli maaşı olmayan kız çocukları evlenmedikleri sürece hak sahibi niteliği taşır ve ölüm aylığına hak kazanır. Kız çocuğunun boşanması veya dul kalması halinde hak sahibi niteliği yeniden başlar. 5510 sayılı Kanuna göre, 18 yaşından, orta öğrenim görüyor ise 20, yükseköğrenim görüyorsa 25 yaşından küçük yetim erkek çocuklar, sigortalı çalışmamak koşuluyla hak sahibi niteliğini kazanır. Yetim erkekler, orta öğrenimi 20 yaşından önce yükseköğrenimi ise 25 yaşından önce tamamlar ve öğrencilik niteliğini yitirirse hak sahipliği son bulur, ölüm aylığı kesilir. Ancak erkek çocukların evlenmesi kız çocuklarının aksine hak sahibi niteliğini sona erdirmez. Çalışma gücünü yüzde 60 ve üzerinden kaybettiği SGK Bölge Sağlık Kurulu tarafından tespit edilen kız veya erkek malul çocuklar, sigortalı çalışmaması, emekli aylığı almaması koşuluyla ölüm aylığına hak kazanırlar. Malul çocuğun (erkek-kız) evlenmiş olması ölüm aylığı almaya engel değildir.
MUHTAÇ ANNE BABAYA MAAŞ VAR
Hak sahibi niteliği taşıyan yetim çocukların ölüm aylığı oranı yüzde 25’dir (1/4 hisse). Ancak sigortalının ölümü ile annesiz ve babasız kalan, (anne ve babası ölen) veya sonradan bu duruma düşen ya da anne ve babası arasında evlilik bağı bulunmayan (ölen sigortalının önceki eşinden olan çocuğu) veya sigortalının ölümü tarihinde evlilik bağı bulunmakla beraber anne veya babaları sonradan evlenenler (eşin hak sahipliğinden çıkması) ile kendisinden başka aylık alan hak sahibi bulunmayan çocukların her birine yüzde 50 oranında aylık bağlanır. 5510 sayılı Kanuna göre, anne- babanın hak sahibi sayılması için, aile içinde kişi başına düşen gelirin asgari ücretin net tutarının altında olması, diğer çocuklardan kazanılan maaş hariç emekli aylığı alınmaması yanında eş ve çocuklardan artan bir hissenin bulunması gerekir. 65 yaşını tamamlamış olan anne ve baba için artan hisse bulunması şartı aranmaz. Hak sahibi niteliği taşıyan anne veya babaya (sadece birisine aylık bağlanırsa) yüzde 25 (1/4 hisse) aylık bağlanır. Hem anne hem de babaya aylık bağlanması halinde ölüm aylığı yüzde 12,50 oranında (1/8 hisse) olacaktır.
Sigortalının ölümü sonrası anne ve baba hariç tek eş ve bir veya iki yetim çocuk varsa eşe 2/4, çocuklara 1/4 hisse üzerinden aylık bağlanır. Sigortalının ölümü sonrası eş, anne ve baba hariç aylık bağlanacak bir ya da iki çocuk varsa çocuklara 1/2 hisse, üç çocuk varsa 1/3 hisse, dört çocuk varsa 1/4 hisse üzerinden aylık bağlanır. Aylık alan eş- çocuk yoksa veya sadece eşe aylık bağlanacaksa ya da sadece eş ve bir çocuğa veya sadece bir çocuk ile anne-babadan sadece birisine aylık bağlanacaksa 1/4 hisse, her ikisine aylık bağlanacaksa 1/8 hisse üzerinden aylık bağlanır.
KİŞİ SAYISI ARTARSA HİSSE DÜŞER
Hak sahiplerine bağlanacak aylıkların toplamı sigortalıya ait aylığın tutarını geçemez. Bu sınırın aşılmaması için gerekirse hak sahiplerinin aylıklarından orantılı olarak indirimler yapılır. Hak sahibi anne-baba hariç eş ve ikiden fazla çocuk varsa, hak sahibi eş ve anne-baba bulunmayıp ikiden fazla çocuk varsa, hak sahibi anne ve-baba yanında eş ve birden fazla çocuğa aylık bağlanacaksa hisselerde bir düşüş olacaktır.
- Hak sahibi sadece eş: Hisse oranı 2/4 (sigortalı çalışması yoksa, emekli değilse 3/4).
- Hak sahibi, eş ve bir çocuk: Hisse eş 2/4, çocuk 1/4.
- Hak sahibi, eş ve iki çocuk: Hisse oranları sırasıyla eş 2/4, çocuklar 1/4.
- Hak sahibi, eş ve biri eşten diğeri önceki eşten olmak üzere iki çocuk: Hisse oranları sırasıyla eş 2/5, ilk eşten çocuk 2/5, şimdiki eşten çocuk 1/5.
- Hak sahibi, eş ve üç çocuk: Hisse oranları sırasıyla eş 2/5, çocuklar 1/5.
- Hak sahibi, eş ve dört çocuk: Hisse oranları sırasıyla eş 2/6, çocuklar 1/6.
- Hak sahibi eş yok, bir çocuk veya iki çocuk: Hisse oranı 2/4
- Hak sahibi eş yok, üç çocuk: Hisse oranları 1/3
- Hak sahibi eş yok, dört çocuk: Hisse oranları 1/4
- Hak sahibi eş yok, beş çocuk: Hisse oranları 1/5
- Hak sahibi eş yok, iki çocuk ve anne babadan sadece birisi: Hisse oranları çocukların her biri 2/5, anne veya babanın hisse oranı 1/5.
- Hak sahibi eş yok, iki çocuk ve anne babadan ikisi de hak sahibi: Hisse oranları çocukların her birinin hisse oranları 4/10, anne ve babanın hisse oranları 1/10.
- Hak sahibi eş, aylık alan çocuk yok, anne ya da babadan sadece birisine aylık bağlanacaksa: Eş hisse oranı 2/4 (sigortalı çalışması yoksa, emekli maaşı yoksa 3/4). Anne ya da baba hisse oranı 1/4.
- Hak sahibi eş, aylık alan çocuk yok, anne ve babanın ikisine de aylık bağlanacaksa: Eş hisse oranı 4/8 (sigortalı çalışması yoksa emekli maaşı yoksa 6/8). Anne ve babanın her birinin hissesi 1/8.
- Hak sahibi eş, aylık alan bir çocuk, anne ya da babadan sadece birisine aylık bağlanacaksa: Eş hisse oranı 2/4, çocuk hisse oranı 1/4, anne veya baba hisse oranı 1/4.
- Hak sahibi eş, aylık alan bir çocuk, anne ve babanın ikisine de aylık bağlanacaksa: Eş hisse oranı 4/8, çocuk hisse oranı 2/8, anne ve baba hisse oranları 1/8.
- Hak sahibi eş, aylık alan iki çocuk, anne ve babanın ikisine de aylık bağlanacaksa: Eş hisse oranı 4/10, çocuk hisse oranı 2/10, anne ve babanın hisseleri oranı 1/10.