AA, İsrail'le normalleşme kararı alan 6. ülke olan Fas'ın İsrail'le olan çalkantılı ilişkisini inceledi
RABAT (AA) - AHMED BİN TAHİR - İsrail ile resmi temasları ve diplomatik ilişkileri 10 Aralık'ta "en kısa zamanda" yeniden başlatma niyetini açıklayan Fas'ın İsrail'le iş birliği 60 yıllık bir geçmişe dayanıyor.
Fas Kralı 6. Muhammed, ülkesinin İsrail'le yakınlaşacak diplomatik ilişkilerini normalleştireceğini Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump'la yaptığı telefon görüşmesinde dile getirdi.
Bu görüşmeden hemen önce Trump, Twitter hesabı üzerinden İsrail ile Fas arasında ilişkileri normalleştirme anlaşması yapıldığını duyurdu. Yalnız Fas yönetimi anlaşmanın normalleşme için değil ilişkileri tekrar başlatmak için yapıldığını bildirdi.
Hızlı bir şekilde yaşanan bu gelişmeler, bazen pürüzsüz bazen de gelgitler yaşanan Fas - İsrail ilişkilerinin 60 yıllık tarihini akıllara getirdi.
Resmi olarak Fas ve İsrail arasındaki diplomatik ilişkiler 1994 yılında düşük seviyede başladı. 2000 yılında Filistin'de ikinci intifadanın (Aksa intifadası) başlamasıyla Rabat İsrail'le olan ilişkilerini dondurdu.
Bugünlerde ilişkilerin resmi olarak tekrar başlamasına karşın Faslı Yahudilerin İsrail'e göç etmesi ve iki taraftan da en üst kademeye kadar varan görüşmelerin yapılması örneklerinde olduğu gibi iki ülke arasındaki ilişkilerin kökleri eskiye dayanıyor.
- İlişkilerin başlangıcı ve Faslı Yahudilerin göçü
Rabat ve Tel Aviv arasındaki ilişkilerin başlangıcı 1960'lı yılların başlarına kadar uzanıyor. Uzmanlar, Kral 2. Hasan döneminde gerçekleştirilen görüşmelerin yaşandığı süreci "tartışmalı" olarak nitelendiriyor.
Kazablanka'nın kuzeyindeki Yahudi Müzesi'nin müdürü Yahudi Şimon Levi vefatından önce 2009 yılında Fas'ın "el-Mesa" adlı gazetesine verdiği röportajda, Faslı Yahudilerin çeşitli nedenlerle toplu halde İsrail'e göç ettiğini söyledi.
Levi verdiği demeçte, "İsrail'e ilk göç eden Faslı Yahudiler, 1948 yılında İsrail kurulur kurulmaz göç ettiler. Çoğu zanaat sahibi yaklaşık olarak 90 bin kişiydiler. Bu Yahudiler sosyal durumlarını iyileştirmek için göç ettiler." dedi.
İkinci göç dalgası ise Fas'ın 1965 yılında bağımsızlığını elde etmesiyle yaşandığını söyleyen Levi, "Yahudilerin o zaman göç etmeye niyetleri yoktu. Fas tarihinde yaşanan siyasi çatışmanın sonucu olarak muhtemelen devlet kararıyla zorla göç ettirildiler." dedi.
Levi ayrıca, "En büyük göç dalgası ise 1967 yılında İsrail'in Altı Gün Savaşı'nda Arap ülkelerini mağlup etmesi üzerine yaşandı." diye konuştu.
22 Temmuz 1986 yılında, dönemin Fas Kralı 2. Hasan, İsrail Başbakanı Şimon Peres'i İfran şehrinde karşılamış ve iki başkent Rabat'ta görüşmüştü. Peres'in ağırlanması, özellikle Faslı siyasi güçler ve Arap Birliği tarafından kınanmıştı.
- İsrail'i tanıma
1994 yılına büyük bir gelişme damgasını vurdu.1 Eylül'de, Başkent Rabat'ta İsrail'in İrtibat Bürosu açıldı. Bu durum Fas'ın İsrail'i zımnen tanıması olarak yorumlandı. İsrail'den iki yıl sonra da Fas, İsrail'de bir İrtibat Bürosu açtı.
1999 senesine gelindiğinde ise İsrail, Kral II. Hasan'ın ölümü üzerine kralın resmini taşıyan bir posta pulu bastırdı.
1999 yılında iki ülke arasındaki toplam ticaret hacmi yaklaşık 50 milyon dolardı. Fas'taki İsrail İrtibat Bürosu'nun rakamlarına göre, aynı yıl yaklaşık 50 bin İsrailli Fas'ı ziyaret etti.
12 Mayıs 2000'de, İsrail Silahlı Kuvvetleri'nden 25 uzmandan oluşan askeri bir heyet Fas'ın güney bölgelerine bir ziyaret gerçekleştirdi.
Aynı yılın 22 Eylül'ünde ise Rabat yönetimine bağlı olarak çalışan Sanayi, Ticaret ve Hizmetler Odası'nın davetiyle tarım teknikleri alanında uzman 24 şirketi temsil eden İsrailli iş adamları Fas'a ziyarette bulundu.
- İrtibat Bürolarının kapanması
İkinci İntifada'nın şiddet kullanılarak bastırılmasına ve İsrail hükümetinin Filistin tarafıyla barış sürecini durduracağını açıklaması üzerine, 23 Ekim 2000'de, Fas yönetimi, ülkesindeki İsrail İrtibat Bürosu'nu ve İsrail'de bulunan Fas İrtibat Bürosu'nu kapattığını duyurdu.
1 ve 2 Eylül 2003'te o dönem İsrail Dışişleri Bakanı olarak görev yapan Silvan Şalom, Fas Kralı 6. Muhammed'le görüşürken 4 Temmuz 2007 yılında ise yine İsrail Dışişleri Bakanı Tzipi Livni ise mevkidaşı Muhammen bin İsa ile Paris'te buluştu.
4 Eylül 2009'da, Rabat'ın kalıcı ve adil bir barış ortamının oluşturulmasına yönelik çabaları kapsamında Kral 6. Abdullah, İsrail Başbakanı Ariel Şaron ile telefonla görüşerek, Ortadoğu'da barış yollarını görüştü.
İsrail'in Kanal 13 televizyonunun Şubat 2019 tarihli haberine göre, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu ile Fas Dışişleri Bakanı Nasır Burita, Eylül 2018'de Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'na katılmak için gittikleri New York'ta gizlice görüştü. Konu ile ilgili Rabat'tan bir açıklama gelmedi.
28 Nisan 2019'da İsrail'in Arapça dilinde yönetilen resmi Twitter hesabından 1986 yılında Kral 2. Hasan ve Perez'in Rabat'taki buluşmalarına dair bir fotoğraf paylaşıldı.
Bu yılın 24 Ağustos'unda ise Fas Başbakanı Sadeddin el-Osmani, "Siyonist yapıyla normalleşmeyi reddediyoruz. Siyonist yapıyla normalleşme, Filistin halkının haklarını daha çok ihlal etmesi için bir teşviktir." diye konuştu.
- İlişkiler yeniden başlıyor
10 Aralık'ta Fas Kralı 6. Muhammed, İsrail ile ilişkilerin "en yakın zamanda" kurulacağını açıkladı.
Fas ile İsrail arasında karşılıklı uçuşlara başlanması niyetini de dile getiren Kral 6. Muhammed, iki ülke arasında turistlerin yanı sıra Fas kökenli Yahudilerin de yolculuk yapmasının sağlanacağını kaydetti.
İki ülke arasında teknolojik ve ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi temennisinde bulunan Fas Kralı, 2002'ye kadar açık olan irtibat bürolarının yeniden açılması konusunda da çalışmalar yürütüleceğini ifade etti.
Aynı gün Trump yaptığı açıklamayla Fas ve İsrail'in tam diplomatik ilişki kurulmasına yönelik anlaşmaya vardığını ve Batı Sahra'da Fas'ın hakimiyetini tanıdıklarına dair bir bildirge imzaladığını duyurmuştu.
Fas, Mağrip bölgesinde İsrail ile diplomatik ilişkilerini sürdüren tek devlet durumunda. Moritanya 2010’da İsrail ile ilişkilerini kesmişti.
BAE ve Bahreyn, 15 Eylül'de Beyaz Saray'da düzenlenen törenle İsrail'le ilişkileri normalleştirme anlaşması imzalamıştı. Bu iki ülke, 1979’da Mısır’ın, 1994’te de Ürdün’ün ardından İsrail ile normalleşme anlaşmasına varan üçüncü ve dördüncü Arap ülkeleri olmuştu. Daha sonra Sudan ve Fas da bu normalleşme sürecine katılmıştı.
