Japonlar nasıl modernleşti?
1868 yılına kadar diktatör diyebileceğimiz Şogunların yönetiminde dışa kapalı bir yönetime sahip olan Japon aydınlar ellerindeki ekonomik ve askeri gücü kullanarak 1867 yılında başlattıkları isyanla bugünkü Japonya’nın temellerini atan Meiji devrimini yapmıştı. “Zengin devlet, güçlü ordu” anlamına gelen Fukoku Kyohei sloganı yeni bir söz olmayıp 1600 yıllık bir Çin klasiğinden ödünç alınmıştı.
Ülkenin ekonomik, sosyal ve siyasî kurumlarını hızlı reformlarla değiştiren bu modernleşme hamlesiyle Japonya 30 yılda, öncesinde karşılarında ezildiği Batılı güçlere kafa tutacak hale gelmişti. Nitekim 1905 yılında Rusya’ya savaş ilan edecek ve Napolyon’u bile yenmiş olan Rus ordusunun gururuna ağır bir darbe indirecekti. Ruslar çaresiz kalıp teslim olduğunda Japonlar bütün Doğu halklarına bir mesaj göndermiş oluyordu:
Azgelişmişlik kaderimiz değildir, istersek biz de onlar kadar güçlü olabiliriz.
Yıldız Sarayı’nda ise merak had safhadaydı: Bir savaş masası kurulmuştu Rus-Japon savaşını takip etmek için. Rölyef harita üzerinde bayrakların yer değiştirmesini dikkatle takip eden Sultan II. Abdülhamid askerî danışmanlarıyla savaşın seyrini adım adım takip ederken Japon modernleşmesinin sırlarını öğrenmek üzere Pertev (Demirhan) Paşa’yı cepheye göndermiş, ondan aldığı raporlardan savaşın içyüzünü daha net fotoğraflar halinde görmeye çalışıyordu.
Sultan savaşın sonucundan epeyce umutlanmıştı. Rusya’nın yenilmesinden gayet memnundu ama “Japon mucizesi”nin sırlarını öğrenmeye de can atıyordu. Türk ruhu Japonların tecrübesinin kendilerini derinden ilgilendirdiğini görmüştü.
Kendine mahsus kapitalizmi, şirket aileleri, tüten fabrika bacaları, telgraf hatları ve güçlü demiryolu şebekesinin ülke sathına bir ağ gibi yayılması, hasılı bir ada ülkesinin dünyanın en güçlü üçüncü ekonomisi haline gelişi… Bütün bunlar elbette hayranlık verici adımlardı. Japon halkı adeta ibadet eder gibi çalışıyordu fabrikalarda. Büyük paralar kazanmalarına rağmen hiç istifini bozmadan ve eşitlik ilkesini zedelemeden mütevazı şartlarda yaşamaya devam ediyordu.
Dışarıya yansıyan tablo muhteşemdi elbette ama bunun altındaki dinamik neydi? Bu başarıların gerçek kaynağı neredeydi?
Sabancı ile Toyota’nın patronu
Belki 30 yıl önce Toyota’nın patronu ortaklık anlaşmasını imzalamak için geldiği İstanbul’da rahmetli Sakıp Sabancı onu Atlı Köşk’te ağırlamıştı. Toyota’nın patronu “Bu koca köşkte kaç aile kalıyorsunuz?” diye sormuştu saf saf. Sakıp Ağa “bir Köroğlu, bir Ayvaz” mealinde cevap verince adamın şaşkınlıktan gözleri iyiden iyiye büyümüş. Sakıp Ağa “Sizin köşkünüz de az değildir canım” diye ortamı yumuşatmaya çalışınca adamcağız “70 metrekarelik bir ev bize yetiyor da artıyor” diye cevap vermişti.
Aramızdaki fark ciddiydi.
“Önce ahlak ve maneviyat”
Bu noktada rehberimiz, gezgin âlimimiz Abdürreşid İbrahim’dir. Rusya ve Japonya’da İslamiyetin gelişmesi ve yayılması için çırpınan bu ilginç şahsiyetin Âlem-i İslam adlı kitabını bilenler bilir.
Mehmed Âkif’i yerinden hoplatan kitabında o kadar çarpıcı sahnelere yer veriyor ki, bunların nesiller boyu ibret nazarıyla incelenmesi gerekir ama nerde? Varsa yoksa sosyal medyada devlet kurup devlet yıkıyoruz. Lakin bilelim ki, Japonya’nın ahlakî ve manevî temellerini incelemezsek “Japon mucizesi”nin kapısını dahi aralayamayız.
Bir üniversite kütüphanesinin okuma salonuna giren Abdürreşid Efendinin dili tutulur. İçeride 600’ü aşkın talebe okumakla meşguldür. Hayretinden sorar:
Her gün bu kadar adam bulunur mu burada?
Adam der ki:
Bugün az. Bazı günler 1000’i geçer, hatta 1400 olduğu vardır.
Bu cevabı okuduktan sonra gidin, kütüphanelerimizin haline bakın. Ağzına kadar genç doludur ama kitap okuyan azdan azdır. Kütüphanelerimiz maalesef ders çalışma, test çözme mekânları haline gelmiştir.
Derken kütüphaneden Arapça bir Hadis kitabı getirirler Abdürreşid Efendiye. Bir hadis-i şerifi okuyup Japoncaya tercüme eder. Kütüphane müdürü hemen kâğıt kalem getirtir, kitabın kenarına o hadisin tercümesini yazdırıp imzalatır. O tarihte üniversitede Arapça bilen adam olmadığı için bu kaydın yapılması Japon kültürüne hakiki bir katkı kabul edilir ve böylece yazılı kültürün Japonlar nezdindeki önemi ortaya çıkar.
Ardından özel bir müzeye gider. Müdür aradığımız cevabı seyyahımızın kulağına fısıldar:
“Bir zamanlar Avrupa elbisesine kalıp olduk, şimdi artık lüzum kalmadı. Zaten bundan sonra yakışmaz da. Biz Japonya’da milliyet meselesini muhafaza etmesek olmayacak, milliyet de yalnız laf ile olursa olmaz. Japonluğun bütün kuvveti milliyet-i tabiiyesidir (tabiatından gelen milliliğidir). Biz Rus muharebesini silah gücünden ziyade kuvvet-i milliye (milli kuvvetimiz) ile kazandık.”
Abdürreşid İbrahim Bey şöyle özetler:
“Japonların millî ahlakları yegane sermayeleridir. Bütün Japonlar millî ahlaklarıyla iftihar ederler ve bunun korunması uğrunda her türlü fedakârlığı göze almışlardır.”
Biraz biraz anlıyor muyuz ‘Japon mucizesi’nin sırlarını acaba?
“Harflerimiz manevî gıdamızdır”
Japonlar harf devrimi yapmadan, yani Çin’den alarak uyarladıkları alfabelerini değiştirmeden modernleşen bir millet. Ve tabii eğitim hayatî önemdedir. Onun durumunu da bize Pertev Paşa anlatsın:
“Mutlaka okuyup yazmayı ve mümkün olduğu kadar her iki elle yazmayı öğrenmeğe mecbur olan çocukların hepsi artist ruhludur; yaptıklarını makine gibi değil, şuur ile, anlayarak ve bilerek yaparlar. En küçük çocuklarda bile vatan sevgisi iyice yer tutmuştur.”
Dünyanın en zor alfabelerinden biriyle daha 1912 yılında okuryazarlık oranını yüzde 98’e yükselten Japonya bu noktada kolay olduğunu sandığımız Latin alfabesini kullanan bütün Batılı ülkeleri 20. asrın başında geride bırakmıştı anlayacağınız.
Demek ki neymiş?
Alfabenin kolay veya zor olmasının bir halkın okuryazarlığına etkisi yokmuş. Esasen kolay veya zor alfabe diye bir şey yok, iyi veya kötü öğretilen alfabe vardır. Japonlar bizim idarecilerin yaptığı gibi ‘alfabemiz zor öğreniliyor, öyleyse kolayıyla değiştirelim’ ucuzculuğuna kapılmamış, zor veya kolay, Çin’den de almış olsak 1700 yıllık kendi alfabemizle mücadele edecek ve kazanacağız diye inanmış ve başarmışlardı.
Nitekim Prof. Takata’nın Abdürreşid İbrahim’in genişçe naklettiği bir konferansında Japon alfabesiyle manevî karakterleri arasındaki derin bağı şöyle anlattığını görürüz:
“Biz vatanımızı-milletimizi muhafaza edeceksek milletimize ait her ne varsa hepsini muhafaza etmeliyiz. Harflerimizin her bir kelimesi bizim için mukaddestir. Harflerimiz manevî gıdamızdır. ”







