Sultan Abdülhamid’in Şam’a uzanan eli
“Sana bir şey söyleyeyim, belki de bunu söyleyecek tek Maruni benim. Maruniler (Maruni Hıristiyanları) ancak Osmanlı döneminde rahatladılar, nefes aldılar ve unvanlarını (elkab) aldılar. Maruniler haklarını ancak Osmanlılar zamanında aldı.”
Lübnanlı avukat, gazeteci, yazar ve siyasi analist Jozef Abu Fadıl 15 Kasım 2026 tarihli bir tv programında Osmanlı Devleti’nin kendi mezhep mensuplarına tanıdığı hakları böyle veciz bir ifadeyle anlatmış. Abu Fadıl’ın ‘Maruniler haklarını ancak Osmanlı döneminde almıştır’ dediği dönemin Şam’ında da benzer bir süreç işliyordu.
Osmanlı’yı keşfe devam ediyoruz velhasıl.
Osmanlı Devleti’nin son yüzyılında “eğitim” kelimesi çoğu zaman sadece İstanbul’daki okullarla anılır. Oysa II. Abdülhamid Han döneminde asıl iş taşrada görülüyordu. İdadî mektepleri tam da bunun için kurulmuştu: Rüşdiyeden sonra, yüksek tahsile hazırlayan, modern bilgiyi yayan kurumlardı. Şam Mekteb-i İdâdî-i Mülkiyesi ise bu iddianın somut örneklerinden biri.
Şam, medreseleri, dârülhadisleri ve kütüphaneleriyle bir ilim şehriydi. 19. yüzyılın sonlarında şehirde başka misyoner ve yabancı okullar açılıyordu. Devlet, Müslüman tebaanın eğitimde geride kalmasını istemiyordu. 1881 yılında hazırlanan bir raporda Müslümanların eğitiminin zayıf kaldığı, yabancı okulların etkisinin arttığı, vilayet gelirlerinden pay ayrılarak modern okullar kurulması gerektiği belirtilmişti.
Nitekim Şam’da bir idadî kurulması için harekete geçilir ve 1888 yılında yatılı-gündüzlü olarak yaklaşık 100 öğrenciyle açılır. Amaç sadece ders vermek değildir; taşradaki gençleri İstanbul’daki yüksek mekteplere ve devlet hizmetine hazırlamak, aynı zamanda “Osmanlı” kimliğini tahkim etmektir.
Hamdi Paşa, binanın yabancı ellerde kalmasını engellemek için padişahın iradesini beklemeden Yahudi bir zata ait muhteşem bir konağı satın alır. Bina önce belediye ve ıslahhaneye tahsis edilir, sonra Eğitim Bakanlığına devredilir. Bina, misyoner okullarının gölgesinde yükselen modern Osmanlı mimarisinin taşradaki örneklerinden biridir.
Öğretmen kadrosu Maarif Nezareti’nin kontrolündedir. Suriye Maarif Müdürü Hikmet Bey işin başındadır; önceki görev yerlerindeki başarısıyla dikkat çekmiş, Şam’a gönderilmiştir. Arapça, Fransızca, Farsça, coğrafya, tarih ve hüsn-i hat hocaları atanır.
Yıllık toplam 51 bin kuruş civarında bir personel gideri vardır. Her şey mükemmel değildir ama asıl önemli olan, merkezin taşraya “kaliteli memur ve öğretmen yetiştireceğiz” diye düzenli bir şekilde müdahale etmesidir. Yıllara göre öğretmen listeleri incelendiğinde bazı hocaların okulda uzun süre kaldığı, bazılarının ise değiştiği görülür. Bu da taşra eğitim kurumlarının hem istikrar hem de hareketlilik içinde çalıştığını gösterir.
Zamanla eskir bina. Yıpranır. 1907’de çatı ve mozaikler harap olur. Devlet, kurumu kendi başına bırakmaz. Tamir ettirmekten çekinmez.
Bu okulda sadece fen ve dil öğretmez; aynı zamanda “Osmanlı” kimliğini, merkezle bağlılık duygusunu da aşılar. Müslüman-gayrimüslim ayrımı gözetilmeden modern bilgiyi yaymak, yerel elit yetiştirmek ve yabancı misyoner etkisine karşı denge kurmak hedeflenir. Şam örneği, Sultan Abdülhamid döneminin eğitim politikasının sadece İstanbul’a has olmadığını, Suriye gibi stratejik bir vilayette de aynı ciddiyetle uygulandığını gösterir.
Şam İdadîsi Sultan Abdülhamid döneminin “eğitim yoluyla merkezîleştirme” politikasının küçük ama müşahhas bir aynasıdır. Belgeler şunu gösterir: Osmanlı “taşra”yı sadece vergi kaynağı olarak görmemiş, okul açarak, öğretmen göndererek, hatta bina satın alarak yönetmeye çalışmıştır.
Bu okullar bugün “modernleşme sadece İstanbul’da yaşandı” diyen boşboğazlara karşı sessiz ama güçlü bir cevaptır. Şam’daki muhteşem İdadî binası güzelliği, tarihi ve konumuyla bize Osmanlı’nın modern bir güç olarak ayağa kalkışının bir sembolüdür.
Kaynak: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4860614>







