Şapka zulmünün seyri
Milli İradenin Sesi Yeni Akit
Türkiye ve dünyadaki gelişmeleri yakından takip etmek için Google listenize Yeni Akit'i ekleyin.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Batılılaşmanın sembollerinden biri hâline getirilen şapka, 1925’te kanunla topluma dayatıldı. “Medenileşme” adına yürütülen kıyafet inkılabı, kısa sürede İstiklâl Mahkemeleri, hapis ve idam kararlarıyla anılan bir sürece dönüştü. Dönemin kaynakları, Avrupa şapka tüccarlarının kazancından memurlara şapka alabilmeleri için verilen borçlara kadar Kemalist inkılabın içyüzünü ortaya koyuyor.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında Batılılaşmanın sembollerinden biri hâline getirilen şapka, 1925’te kanunla topluma dayatıldı. “Medenileşme” adına yürütülen kıyafet inkılabı, kısa sürede İstiklâl Mahkemeleri, hapis ve idam kararlarıyla anılan bir sürece dönüştü. Dönemin kaynakları, Avrupa şapka tüccarlarının kazancından memurlara şapka alabilmeleri için verilen borçlara kadar Kemalist inkılabın içyüzünü ortaya koyuyor.
Mustafa Kemal, 23 Ağustos 1925’te başladığı Kastamonu gezisinde şapka ve kıyafet değişikliğinin işaretlerini verdi. İnebolu’da yaptığı konuşmalarda Batılı kıyafeti “medenî ve beynelmilel” hayatın bir gereği olarak takdim etti. Ardından 25 Kasım 1925’te 671 sayılı Şapka İktisası Hakkında Kanun Meclis’ten geçirildi. Kanun 28 Kasım’da Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi. Devlet memurlarına şapka mecburiyeti getiriliyor, halkın da “umumi serpuşu”nun şapka olduğu hükme bağlanıyordu.
İnkılaba itirazın karşılığı İstiklâl Mahkemeleri oldu
Şapkaya karşı başlayan protestolar üzerine İstiklâl Mahkemeleri Anadolu’ya gönderildi. TDV İslâm Ansiklopedisi kayıtlarına göre Sivas’ta bir kişi idama mahkûm edildi; Rize’de sekiz kişiye, Giresun’da iki kişiye idam cezası verildi. Maraş’tan getirilen sanıklardan beşi de idama mahkûm edildi. Çok sayıda kişi hapis ve sürgün cezalarına çarptırıldı. Üstelik Şapka Kanunu’nun kabul edildiği gün İstiklâl Mahkemelerine Meclis tasdiki olmaksızın idam kararlarını infaz etme yetkisi de verildi.
Dönemi anlatan Tarih Şuuruna Doğru isimli eserde Falih Rıfkı Atay’a atfen, şapka inkılabına karşı çıktıkları gerekçesiyle 57 kişinin idam edildiği aktarılıyor. Bu rakam farklı tarih çalışmalarında farklı biçimlerde ele alınsa da İstiklâl Mahkemelerinin şapka karşıtı hadiseler sebebiyle çok sayıda idam ve hapis hükmü verdiği resmî ve akademik kaynaklarda açıkça yer alıyor.
Avrupa’nın şapka tüccarları “altın günler” yaşadı
Aynı eserde İngiliz yazar George Paneth’in Turkey at the Cross-roads kitabından aktarılan bilgiler ise inkılabın başka bir yüzünü gösteriyor. Paneth, Avrupa’daki şapka imalatçılarının Türkiye’deki değişiklik üzerine “altın günler” yaşadığını; İstanbul’a fötr, panama ve kasket yüklü gemilerin gönderildiğini anlatıyor. İtalyan Borsalino kardeşlerin şapka yüklü gemisinin İstanbul Limanı’nda bulunduğu ve yükün hızla gümrükten geçirilmesiyle büyük kazanç sağladıkları da aktarılıyor.
Kanundan önce yazılan eser idam dosyasına girdi
Baskının en çarpıcı örneklerinden biri İskilipli Atıf Hoca oldu. Atıf Hoca’nın 1924’te, yani Şapka Kanunu çıkarılmadan önce kaleme aldığı Frenk Mukallitliği ve Şapka isimli risale daha sonra aleyhindeki davanın temel delillerinden biri hâline getirildi. Ankara İstiklâl Mahkemesi 3 Şubat 1926’da Atıf Hoca hakkında idam kararı verdi. Mahkemenin gerekçeli kararında risalenin inkılap karşıtı hadiseleri teşvik ettiği ileri sürüldü.
Bir milletin asırlardır taşıdığı kıyafet ve semboller, birkaç ay içerisinde “medeniyet” ölçüsüne vurularak tasfiye edildi. Şapka meselesi böylece basit bir kıyafet değişikliğinin ötesine geçti; Batılılaşmanın devlet gücüyle topluma kabul ettirilmesinin ve itirazın ağır cezalarla bastırılmasının sembollerinden biri olarak Cumhuriyet tarihine geçti.
