Çevik: Mor, bazı dönemlerde parayla bile alınamayan bir ayrıcalık göstergesiydi

Antalya'nın Demre ilçesindeki Myra-Andriake Antik Kenti'nde, geçmişte mureks adı verilen deniz salyangozlarından üretilen mor boya, antik dünyanın en değerli ürünleri arasında yer aldı. Özellikle ruhban sınıfı ve iktidar sahipleriyle özdeşleşen mor renk, bazı dönemlerde kullanımı yasalarla sınırlandırılacak kadar önemli bir güç, statü ve ayrıcalık göstergesi oldu.

Akdeniz Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Arkeoloji Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nevzat Çevik başkanlığında 2009 yılında başlayan sistematik kazılarla, mor boya üretim işlikleri ve üretim merkezi arkeolojik verilerle ayrıntılı biçimde ortaya konuldu. Kentte mureks kabuklarına ilişkin ilk bulgulara daha önce rastlanmıştı.

Mor boyanın antik dönemde kıymetli olduğunu söyleyen Myra Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Çevik, rengi kimlerin kullandığını şöyle anlattı: "Özellikle ruhban sınıfı ve iktidar sahipleri tarafından kullanılıyordu. Hatta bazı dönemlerde, paranız olsa bile satın alamayacağınız veya kullanamayacağınız kadar özel bir renkten söz ediyoruz. Kullanımı yasalarla sınırlandırılabiliyordu. Dolayısıyla mor yalnızca bir renk değil; aynı zamanda güç, statü ve ayrıcalığın göstergesiydi."

Çevik, mor boya üretiminin özellikle Orta Doğu'da Bronz Çağı'ndan itibaren yapıldığının bilindiğini de kaydetti.

Liman agorası, işlevini kaybettikten sonra üretim merkezine dönüştü

Renk üretim atölyelerinin Myra'da görüldüğünü ifade eden Çevik, antik kaynaklarda mor boyanın üretim sürecinin anlatıldığını, çeşitli yerlerde mureks kabuklarının bulunduğunu, ancak boyanın hangi atölyelerde, nasıl ve hangi düzeneklerle üretildiğinin bilinmediğini söyledi. "İlk defa mureks endüstrisine ait üretim atölyelerini burada bulduk" diyen Çevik, Myra ve Kekova çevresindeki denizde de bu canlılara rastlandığını belirtti.

Çevik, üretimin tarihlenmesini şu sözlerle aktardı: "Buradaki üretim ise çok daha geç bir döneme, milattan sonra 5'inci yüzyıl ve sonrasına tarihleniyor. Liman agorası; işlevini kaybettikten sonra bu alan bir fabrikaya, daha doğrusu bir mor boya üretim merkezine dönüşüyor."

Mureksler canlı taşındı, doku kurşun kazanlarda ısıtıldı

Üretim, murekslerin avlanmasıyla başlıyordu. Çevik, canlıların denizden canlı olarak toplanması ve üretim yerine yine canlı getirilmesi gerektiğini, ölmesi durumunda istenilen boyanın elde edilemediğini anlattı. Denizden çıkarılan mureksler su dolu kaplar içinde taşınıyor, işleme alınacakları zamana kadar suyun içinde canlı tutuluyordu.

"Kazılarda bunun arkeolojik kanıtlarını da bulduk" diyen Çevik, "Tonlarca kırılmış mureks kabuğunun yanı sıra çok sayıda kırık amphora parçasıyla karşılaştık. Çünkü bu canlıları kapların içerisinden çıkarmak için zaman zaman kapları kırmaları gerekiyordu" diye konuştu.

Boyanın ham maddesi, deniz canlısının içinde bulunan ve koyu renkli damarlar taşıyan özel dokudan elde ediliyordu. Çevik, bu dokunun çıkarıldıktan sonra kurşun kazanlara konulduğunu ve özel fırın düzeneklerinde ısıtıldığını belirtti: "Kazanların doğrudan alevle temas etmemesi gerekiyor. Çünkü malzeme doğrudan ateş görür veya kaynarsa istenilen boya elde edilemiyor. Bu nedenle kazanlar, ısı kanallarının üzerine yerleştiriliyor. Bekledikçe içerisindeki renk açığa çıkıyor ve sonunda mor boya elde ediliyor."

Zahmetli üretim süreci nedeniyle son derece değerli olan mor boya tekstilde kullanılırken, ham madde olarak da ticareti yapılan önemli bir ürüne dönüştü. Çevik, ürünün son derece pahalı olması nedeniyle bulunduğu bölgeye büyük bir ekonomik gelir sağladığını, özellikle milattan sonra 5. yüzyıldan sonra buranın zenginleşmesinde en önemli unsurlardan birinin mureks endüstrisi olduğunu söyledi. Kazı başkanına göre mor boya, Roma ve Bizans dönemlerinde olduğu gibi onlardan çok daha önceki dönemlerde de binlerce yıl boyunca kullanılan çok özel bir doğal boya.

Bulgular Türkçe ve İngilizce monografiyle yayımlandı

Bazı mureks türlerinden kırmızıya veya sarıya yaklaşan farklı tonlar elde edildiğini kaydeden Çevik, "Ancak burada bulunan belirli mureks türlerinden oldukça nitelikli mor renk elde edilebiliyor. Bu da bölge için önemli bir avantaj oluşturuyor" dedi.

Kazılardan elde edilen sonuçlar Türkçe ve İngilizce hazırlanan bilimsel bir monografiyle yayımlandı. Çevik, "Böylece Andriake'de ortaya çıkardığımız mureks endüstrisi ve mor boya üretimine ilişkin bulguları dünya bilim literatürüne sunmuş olduk" diye konuştu.