Mucize bitki... Türkiye'de yüzüne bakılmıyor: Sadece bir ülkede yetişiyor... Küresel çevrelerin...

Dünya genelinde pirinç, buğday ve mısır küresel kalori ihtiyacının yarısından fazlasını karşılarken, Doğu Afrika ülkesi Etiyopya'da 20 milyondan fazla insanı besleyen devasa bir bitki küresel tarım çevrelerinin dikkatini çekiyor.

Boyu 10 metreye kadar ulaşabilen ve halk arasında "açlık karşıtı ağaç", "mucize ürün" ya da "steroidli muz" olarak anılan enset, yüksek verimi ve zorlu iklim koşullarına dayanıklılığıyla öne çıkıyor. İngiltere'deki Londra Kraliyet Botanik Bahçeleri (Kew) bünyesinde çalışan koruma biyoloğu James Borrell, CNN International televizyonuna yaptığı açıklamada, bitkinin uyum yeteneğini olağanüstü olarak nitelendirdi.

Borrell, türün geniş kitlelerce tanınmamasını şaşırtıcı bulduğunu dile getirdi. “YALANCI MUZ” Yabani türleri Sudan'dan Mozambik'e kadar uzanan geniş Afrika coğrafyasında yetişmesine karşın enset, yalnızca Etiyopya'da tarımsal amaçla yetiştiriliyor. Üretim sahası ülkenin güneybatısındaki dağlık bölgelerde, deniz seviyesinden 1500 ila 3 bin metre yükseklikteki dar bir hatla sınırlı kalıyor. Muzgiller (Musaceae) familyasına ait olan enset, dış görünüşüyle ağacı andırsa da odunsu gövdesi olmayan dev bir otsu bitki özelliği taşıyor. Bitkinin sıkıca kenetlenen yaprak saplarından oluşan gövdesi ile devasa bir yumruyu andıran toprak altı kökleri ezilip mayalanarak yer altı çukurlarında fermente ediliyor. Üç ay ile iki yıl arasında süren bu fermantasyonun ardından, Etiyopya'da temel gıda maddesi sayılan ve ekmeğe benzeyen "kocho" hazırlanıyor. Ezme işlemi sırasında süzülen nişastalı sıvıdan ise çorba ve hamur işlerinde kullanılan beyaz bir toz elde ediliyor. Bitkinin sarı ve turuncu renkli meyveleri ise sert siyah tohumlarla kaplı olduğu için tüketilmiyor. Bu nedenle enset halk arasında "yalancı muz" adıyla da anılıyor. Kuraklığa ve hastalıklara karşı direnç gösteren ensetten sadece 60 kök, beş kişilik bir ailenin bir yıllık besin ihtiyacını karşılamaya yetiyor. Tek bir ekim mevsiminde hasat edilen mısır, buğday veya pirincin aksine enset, iki yılı aşkın süre toprakta kalabilen çok yıllık bir yapıya sahip. Borrell'in ortak yazarları arasında yer aldığı 2021 tarihli bir araştırma, enset üretim alanlarının 12 kat genişletilebileceğini ortaya koydu. Çalışmaya göre bu genişleme, Sahra Altı Afrika'da 111,5 milyon kişiye yeni bir besin kaynağı sağlayabilir. Londra'daki Kew Bahçeleri serasında Nisan 2023'te ilk kez çiçek açan bitkinin, benzer iklim özelliklerine sahip birçok ülkede yetiştirilebileceği belirtiliyor. Buna rağmen ürünün neden Etiyopya dışına yayılmadığı tartışma konusu olmayı sürdürüyor. Borrell, mısır, pirinç ve patates gibi yerel sınırları aşan ürünlerin aksine ensetin komşu Kenya, Tanzanya ve Uganda'da dahi gıda olarak bilinmediğini kaydetti.

Uzmanlar, bitkinin yayılmasını engelleyen etkenler arasında kültürel bariyerleri ve Etiyopya'nın sıkı biyolojik koruma yasalarını işaret ediyor. Etiyopya yönetimi, yerel tahıl teff konusunda 2019 yılında Hollandalı bir şirketle yaşanan patent anlaşmazlığının ardından bitki materyallerinin ülke dışına çıkarılmasını sıkı denetimlere bağladı. Diğer ülkelerdeki yabani türlerin ise gıda üretimine uygun olmadığı ifade ediliyor. Hasadın makineleşmemiş olması ve kadın çiftçilerin sırtına binen ağır iş gücü de yaygınlaşmanın önünde engel oluşturuyor. Üniversitelerde mekanik çözümler geliştirilse de bu teknolojiler henüz sahaya geniş ölçüde yansımış değil. Öte yandan Etiyopya'daki çiftçilerin kentleşme ve küreselleşme etkisiyle enset yerine buğday, mısır ve patates gibi nakit getiren ticari ürünlere yöneldiği gözleniyor. Kew ve Addis Ababa Üniversitesi ortaklığında yapılan bir araştırmaya katılan çiftçilerin yaklaşık yüzde 60'ı, enset ekim alanlarını daralttıklarını ve ev içi tüketimin azaldığını aktardı. Borrell, iklim krizinin derinleştiği bir dönemde tarımda tek tipleşmenin risk yarattığını, yerel çeşitlerin korunması için çiftçilerin desteklenmesi gerektiğini vurguladı.