NÜFUS ARTIŞ HIZINI DÜŞÜRECEĞİZ DERKEN ERKEKLERİ KISIRLAŞTIRDILAR! Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş’ın Meclis bütçe görüşmeleri sırasında 1990’lı yıllarda erkeklerin SSK aracılığıyla kısırlaştırıldığı yönündeki açıklaması, Türkiye’nin yakın geçmişteki nüfus politikalarını yeniden gündeme taşıdı. Bakanın bu çıkışı, bir dönemin aile planlaması uygulamalarının bugün hangi sonuçlar üzerinden değerlendirilmesi gerektiği sorusunu da beraberinde getirdi. Tartışmanın arka planında Türkiye’nin değişen demografik yapısı bulunuyor. Bugün doğurganlık hızı, nüfusun kendini yenileme eşiği kabul edilen 2,10 seviyesinin oldukça altına gerilemiş durumda. Toplum hızla yaşlanıyor, genç nüfus azalıyor ve geleceğe ilişkin ciddi demografik kaygılar ortaya çıkıyor. Hükûmet kanadı bu tabloyu ülkenin geleceğini ilgilendiren önemli bir sorun olarak değerlendirirken, nüfus artışındaki düşüşün sebeplerini geçmiş yıllarda uygulanan nüfus politikalarıyla da ilişkilendiriyor. Oysa Cumhuriyet tarihi boyunca Türkiye'nin nüfus politikaları, dönemin ekonomik ve toplumsal şartlarına göre önemli değişiklikler geçirdi. Savaşlardan çıkmış genç Cumhuriyet'in ilk yıllarında nüfusun artırılması hedeflenirken, 1960'lı yıllara gelindiğinde hızlı nüfus artışının ekonomik kalkınmayı zorlaştırdığı, anne ve bebek sağlığı açısından çeşitli sorunlara yol açtığı düşüncesi öne çıktı. Bu yaklaşım doğrultusunda 1965 yılında 557 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun çıkarıldı ve gebeliği önleyici yöntemler yasal çerçeveye kavuşturuldu. 1983 yılında yürürlüğe giren 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ise aile planlamasını, bireylerin istedikleri sayıda ve istedikleri zamanda çocuk sahibi olabilmeleri şeklinde tanımladı. Böylece belirli şartlar altında, kişinin kendi rızası ve evli bireyler bakımından eş rızası esas alınarak cerrahi sterilizasyonun önü açıldı. Bakan Göktaş'ın işaret ettiği 1990'lı yıllara ait gazete arşivlerine bakıldığında, tartışmaya konu olan uygulamanın tıbbi karşılığının "vazektomi" olduğu görülüyor. Erkeklerde sperm taşıyan kanalların bağlanması yoluyla gerçekleştirilen bu işlem, kalıcı doğum kontrol yöntemlerinden biri olarak uygulanıyordu. 1989 yılında Ankara Dışkapı Hastanesi'nde başlatılan çalışmalar, 1990'lı yılların başında SSK hastaneleri, Sağlık Bakanlığı birimleri ve sivil toplum kuruluşlarının iş birliğiyle "Gönüllü Vazektomi Hizmetleri Projesi" kapsamında yürütüldü. Daha fazla çocuk sahibi olmak istemeyen ailelere danışmanlık hizmetleri verildi, vazektomi ameliyatları SSK hastanelerinde ücretsiz olarak gerçekleştirildi. Dönemin gazeteleri de bu uygulamaya geniş yer verdi. 15 Ağustos 1992 tarihli Milliyet gazetesinde, SSK hastanelerinin iş birliğiyle o tarihe kadar 864 erkeğin kendi isteğiyle vazektomi yaptırdığı haberleştirildi. 31 Mart 1994 tarihli Cumhuriyet gazetesinde ise aile planlaması sorumluluğunun yalnızca kadınların omuzlarına bırakılmaması gerektiği, erkeklerin de bu yöntem konusunda teşvik edildiği anlatılıyordu. İşte bugünkü tartışmanın düğümlendiği nokta da tam olarak burasıdır. Bir tarafta geçmişte nüfus artış hızını düşürmeyi hedefleyen politikalar, diğer tarafta bugün nüfus artış hızının yeniden yükseltilmesi için verilen mücadele var. Dün hızlı nüfus artışı kalkınmanın önünde engel olarak görülürken bugün nüfusun azalması ülkenin geleceği açısından tehdit olarak değerlendiriliyor. Elbette dönemin uygulamalarına bugünün şartlarından bakıldığında farklı değerlendirmeler yapılabilir. Devletin nüfus politikaları belirlerken yalnızca ekonomik göstergeleri değil, toplumun geleceğini, aile yapısını ve demografik dengeleri de hesaba katması gerektiği açıktır. Ancak burada önemli bir ayrıntıyı da gözden kaçırmamak gerekiyor. Dönemin yasal düzenlemeleri ve uygulamaların resmî çerçevesi, vazektomiyi zorunlu bir kısırlaştırma işlemi olarak değil, bireyin rızasına dayanan gönüllü bir aile planlaması yöntemi olarak tanımlıyordu. Dolayısıyla gönüllü olarak gerçekleştirilen bu ameliyatlarla insanların iradesi dışında kısırlaştırıldığı iddiasını birbirinden ayırmak gerekiyor. Üstelik bütün tanıtım çalışmalarına ve ücretsiz hizmet imkânlarına rağmen vazektomi Türkiye'de hiçbir zaman kitlesel bir uygulamaya dönüşmedi. İşlemin yaygınlaşmadığı ve sayısının sınırlı kaldığı da tarihsel değerlendirmelerde dikkate alınması gereken bir husus. Bugün asıl üzerinde durulması gereken mesele, geçmişte kaç erkeğe vazektomi yapıldığı tartışmasından daha büyüktür. Türkiye, otuz yıl önce nüfus artışını yavaşlatmaya çalışırken bugün nüfusun kendini yenileyememesi ve toplumun yaşlanması sorunuyla karşı karşıya. Dün bir politika olarak teşvik edilen uygulamaların bugün eleştirilmesi, devlet politikalarının ne kadar uzun vadeli ve öngörülü olması gerektiğini de gösteriyor. Çünkü nüfus meselesi, yalnızca doğum sayılarından ibaret değildir. Güçlü bir ülke için genç nüfus kadar güçlü aile yapısı, ekonomik güvence, sosyal adalet ve gelecek umudu da gerekir. Gençler evlenmekten, aile kurmaktan ve çocuk sahibi olmaktan ekonomik kaygılar nedeniyle uzaklaşıyorsa, yalnızca nüfus çağrıları yapmakla bu sorunu çözmek mümkün değildir. Sonuç olarak, 1990'lı yıllarda SSK hastanelerinde vazektomi ameliyatlarının ücretsiz gerçekleştirildiği ve devletin aile planlaması politikaları kapsamında bu yöntemi teşvik ettiği tarihsel bir gerçektir. Ancak bu uygulamaların gönüllülük esasına dayandığını da teslim etmek gerekir. Bugün Meclis kürsüsünde yeniden gündeme gelen bu tartışma bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Devletler günü kurtaran politikalarla değil, gelecek nesilleri hesaba katan uzun vadeli kararlarla yönetilmelidir. Çünkü nüfus politikalarında dün yapılan hataların bedelini, çoğu zaman bugünün değil, yarının nesilleri öder.