Faizsiz finans ürünleri üretime ve ticarete ivme kazandırıyor. Bu ürünlerden murabaha, mudârebe ve müşarekenin kullanımı artıyor.
Reel ekonomiyi güçlendirip büyüten faizsiz finans ürünleri talep görüyor. Yatırımları kolay kılan, üretim ve ihracat başarılarına yenilerinin eklenmesini mümkün kılan bu ürünlerden faydalanan firma adedi devamlı artıyor.
Emek-sermaye ortaklığı esas
Faiz hassasiyeti olan bireyler ve kurumlarca yararlanılan belli başlı finans ürünleri şöyle:
Katılma Hesabı: Katılım bankalarına ilk olarak fonlar yatırılıyor. Ardından bu fonlar kullanılıyor, doğacak kâr ve zarara iştirak ediliyor. İştirakçilere daha evvel belirlenmiş herhangi bir getiri sunulmuyor. Katılma Hesabı, mudârebe (emek-sermaye ortaklığı) temel alınarak açılıyor. Bu hesaba para yatıranlar, katılım bankalarıyla kâr-zarar ortaklığı yapıyorlar. İlk aşamada belirlenen orana göre elde edilen kârı paylaşıyorlar.
Ortada anlaşma var
Özel Cari Hesap: Özel Cari Hesap, kısmen ya da tamamen geri çekilebiliyor ve yatırımcılara herhangi bir getiri ödenmeyen fonlardan teşekkül ediyor. Hesap, limitsiz olup birey yahut kurum namına açılabiliyor.
Mudârebe: Mudârebe, sermaye ve emek konularak elde edilen kârı paylaşma esasına dayanan ortaklık türü olarak tarif ediliyor. Bir fon toplama ve fon kullandırma enstrümanı olarak da biliniyor. Katılım bankalarının fon toplama enstrümanlarından en büyük payı mudarebe alıyor. Yatırımcılar ellerinde bulunan fon fazlalarını katılım bankalarının mudârebe havuzlarına bırakıyorlar. Paylaşım oranı anlaşmayla tayin ediliyor. Havuzlarda biriken fonlar yatırımlara yönlendiriliyor. Bu yatırımlardan elde edilen kâr miktarları sermayedarlara ödeniyor.
Fazlalık talep edilmiyor
Karz: Karz, para ya da misli bir malı fazlalık talep etmeden ödünç verme anlamına geliyor. Karz, daha çok karz-ı hasen kredilerinde kullanılıyor.
Murabaha: Murabaha, kâr beyanıyla satım olarak ifade ediliyor. Bir müşteriden gelen talimatla bir malın bir katılım bankası tarafından ilk satıcıdan peşin alınıp belirli bir kârla aynı müşteriye vadeli olarak sunulması esasına dayanıyor. Buna finansal alım satım adı da veriliyor. Murabaha, katılım bankalarının en önemli fon kullandırma yöntemlerinden biri olarak görülüyor.
Fon kullandırma yöntemi
Müşareke: Müşareke, sermaye veya kar-zarar ortaklığı olarak da anılıyor. İki veya daha fazla şahsın bir miktar sermaye koyarak müşterek adım atmak ya da kâr veya zararı paylaşmak için yaptığı ortaklık olarak niteleniyor. Katılım bankacılığında bir fon kullandırma yöntemi olarak faydalanılan müşareke, bazı proje finansmanlarında katılım bankasının söz konusu projeye iştirak etmesi yoluyla hayata geçiyor.
İcâre: Katılım bankacılığında icare kiralama, alt kiralama, hizmet finansmanı, kasa kiralama ve kiraya dayalı bankacılık hizmetleri (para aktarma, tahsilat yapma, fatura ve vergi ödeme) gibi ürünler ile hizmetlerde kullanılıyor.
Selem: Nakit ihtiyacı duyan bir firmanın ya da şahsın henüz üretmediği standart bir malı (hububat, bakliyat, çimento vesaire) ileri bir vadede teslim etmek üzere peşin bedelle satmasına selem ismi veriliyor. Faizsiz finans ürünlerinden selem revaçta olup daha çok tarım ürünlerinin finansmanında kullanılıyor.
Şartlı para mübadelesi
Sarf: Döviz ticaretini konu edinen işlemler, İslam hukukunda sarf akdi olarak adlandırılıyor. Buna göre hakiki ya da itibari paraların birbirleriyle veya diğer paralarla mübadelesi belirli şartlara tabi olarak gerçekleştiriliyor. Katılım bankaları, döviz almak ya da satmak isteyen müşterilerine işlem peşin olmak suretiyle döviz alım satımı yapıyorlar. Peşin mübadele işlemine spot döviz işlemi deniliyor. Burada bedellerin her ikisi de anlaşma esnasında karşılıklı olarak teslim ediliyor. Katılım bankalarında ayrıca kıymetli maden hesapları da oluşturulabiliyor. Bu hesaplar aracılığıyla yatırımcılar kıymetli madenlere yatırımda bulunulabiliyor.
Teverruk: Nakit temin etmek amacıyla vadeli satın alınan bir emtia, üçüncü bir şahsa peşin ve genellikle daha düşük bir bedelle devrediliyor. Katılım bankaları organize piyasalardan peşin bedelle satın aldıkları platinyum, tahıl gibi ham maddeleri vadeli olarak müşterilerine satıyor. Müşteriler de taksitle satın aldıkları malları peşin bedelle yine organize piyasalar üzerinden (direkt ya da vekâletle) başka alıcılara sunuyorlar. Böylece nakit ihtiyaçlarını karşılıyor ve vadeli olarak borçlanıyorlar.
Sukuk: Sukuk, literatürde her türlü varlık ve hakkın finansmanını sağlamak için ihraç edilen menkul kıymet türü olarak geçiyor. Sukuk 3’e ayrılıyor. Yatırımcılarına sabit kira geliri sağlaması ve istendiğinde ikinci elde satılma imkânı vermesi sebebiyle, kira sertifikası (icâre sukuku) daha fazla tercih ediliyor.
Risk paylaşımı
Tekâfül: Tekâfül, ortak risk paylaşımıyla yardımlaşma ve dayanışma esaslarına dayanan bir sigorta türü olarak biliniyor. Burada katılımcılar kendileri ile diğer katılımcıların tazminat ya da birikim ödemelerine yönelik gereksinimlerinin karşılanmasını temin etmek amacıyla oluşturulan risk fonuna katkıda bulunuyorlar. Bu fon bir sigorta şirketi tarafından katılım finans ilkelerine uygun yönetiliyor.
