Çocukların zihinleri ekran kıskacında! Cep telefonları dikkatlerini çalıyor

Bir zamanlar çocukluk denildiğinde akla sokakta geçirilen saatler, arkadaşlarla yüz yüze oyunlar ve uzun süre aynı işe odaklanabilmek geliyordu. Bugün ise çocukların hayatının merkezinde giderek daha fazla akıllı telefon, sosyal medya, kısa videolar ve sürekli gelen bildirimler bulunuyor. Enstitü Sosyal'de Adnan Veysel Ertemel tarafından kaleme alınan “Görünmez Sular, Eriyen Zihinler: Ergenlikte Akıllı Telefonun Sessiz Tahribatı” başlıklı analiz de bilimsel çalışmalardan hareketle dijitalleşmenin çocuk ve ergenlerin zihinsel gelişimiyle ilişkisini ele aldı.

TELEFONA BAKMIYOR AMA ZİHNİ MEŞGUL Analizde dikkat çekilen çalışmalardan biri, Texas Üniversitesi'nden Adrian Ward ve arkadaşlarının yaklaşık 800 kişi üzerinde gerçekleştirdiği deney. Katılımcılardan çeşitli bilişsel görevleri yerine getirmeleri istendi. Bir grubun telefonu masada, diğerlerinin ise ceplerinde, çantalarında veya başka bir odada tutuldu.

Sonuç dikkat çekiciydi. Telefonunu başka bir odada bırakan katılımcılar, bazı bilişsel kapasite testlerinde telefonu masasında bulunanlardan daha iyi performans gösterdi. Üstelik telefonun kapalı olması bile bu ilişkiyi tamamen ortadan kaldırmadı. Araştırmacılar bu durumu “brain drain”, yani akıllı telefonun varlığının sınırlı bilişsel kaynakları tüketebilmesi şeklinde tanımladı. Kısacası kişi telefona bakmasa bile onu görmezden gelmeye çalışmak zihinsel kaynak gerektirebiliyor.

BİLDİRİM, VİDEO, KAYDIR... DİKKAT PARÇALANIYOR Asıl tehlike ise telefonun yalnızca fiziksel varlığı değil. Saniyeler içerisinde değişen kısa videolar, peş peşe gelen bildirimler ve sonsuz kaydırma sistemleri kullanıcıyı sürekli yeni bir uyarana yönlendiriyor. Bu durum özellikle gelişim çağındaki çocuklarda uzun süreli dikkat, sabır isteyen görevler ve kesintisiz düşünme becerileri açısından tartışılıyor. Uzun bir kitabı okumak... Bir matematik problemi üzerinde dakikalarca uğraşmak... Bir konuyu başından sonuna kadar kesintisiz dinlemek... Telefonun sunduğu hızlı ödül mekanizmasına alışan çocuk açısından bunların giderek daha zor hale gelebileceği değerlendiriliyor.

IQ ARAŞTIRMALARI DA TARTIŞILIYOR Analizde IQ puanlarındaki uzun dönemli değişime ilişkin araştırmalara da yer veriliyor. Norveç'te yapılan ve 2018'de yayımlanan geniş kapsamlı bir çalışma, bazı doğum kuşaklarında daha önce gözlenen IQ artışının tersine döndüğünü ortaya koydu. Araştırmacılar, aile içindeki kardeşleri karşılaştıran sonuçların çevresel faktörlerin önemine işaret ettiğini bildirdi. Ancak burada önemli bir ayrım bulunuyor: Bu araştırmalar IQ gerilemesinin doğrudan akıllı telefonlardan kaynaklandığını kanıtlamıyor. Eğitim, yaşam tarzı ve başka çevresel değişkenlerin de değerlendirilmesi gerekiyor.

ÇOCUKLUKTA 4 BÜYÜK RİSK Sosyal psikolog Jonathan Haidt ise akıllı telefon ve sosyal medya merkezli çocukluğun yükselişini “çocukluğun büyük yeniden kablolanması” olarak tanımlıyor. Haidt'in yaklaşımında dört başlık öne çıkıyor: Sosyal yoksunluk, uyku bozulması, dikkat parçalanması ve bağımlılık. Çocukların yüz yüze iletişim ve fiziksel oyunlardan uzaklaşıp ekran merkezli bir sosyal hayata yönelmesi, eğitimciler ve aileler açısından giderek daha önemli bir tartışmaya dönüşüyor.

İSVEÇ EKRANDAN KİTABA YÖNELDİ Dijital eğitime yaptığı yatırımlarla tanınan İsveç'in son yıllarda attığı adımlar da dikkat çekiyor. İsveç hükümeti 2023'ten itibaren okullardaki basılı ders kitaplarını artırmak için önemli miktarda kaynak ayırdı. Eğitim politikalarında basılı materyallerin ve el yazısının önemine yeniden vurgu yapıldı. UNESCO da eğitim teknolojileri konusunda ihtiyatlı bir yaklaşım öneriyor. Kuruluş, teknolojinin eğitim sistemine yalnızca yeni olduğu için dahil edilmemesi, öğrenmeye sağladığı katkının bilimsel kanıtlarla değerlendirilmesi gerektiğini vurguluyor.

MESELE TELEFONU YASAKLAMAKTAN DAHA BÜYÜK Ortaya çıkan tablo, tartışmanın yalnızca “Çocuk günde kaç saat telefona bakıyor?” sorusuyla sınırlı tutulamayacağını gösteriyor. Telefon çocuğun yanında olmadığı zaman bile sürekli kontrol etme isteği duyuluyorsa... Bir kitap birkaç sayfa sonra sıkıcı geliyorsa... On dakikalık bir işe kesintisiz odaklanmak zorlaşıyorsa... Sürekli yeni video, yeni bildirim ve yeni uyaran aranıyorsa...

Sorun artık yalnızca geçirilen zaman değil, dikkatin nasıl kullanıldığı meselesine dönüşüyor. Çünkü ekran çocukların yalnızca zamanını değil; uzun süre odaklanabilme, sabredebilme ve derin düşünebilme alışkanlıklarını da etkileyebiliyor.