Allah’ın Nizamı İslâm (15)
Allah’ın Nizamı İslâm (15)
PROF. DR. YUSUF ÖZERTÜRK
İSLÂM’IN KAYNAKLARI
A-KUR’ÂN
Kur’ân’ın Muhtevası
3- Hak -Adalet-Devlet
İNSAN HAKLARI (KUL HAKKI)
Birinci kuşak insan hakları
*17 ve 18. yy’da modern devletin ortaya çıkmasıyla birlikte iktidarların baskılarına karşı, John Locke, Jean Jacques Rousseau ve Montesquieu gibi filozofların çalışmalarıyla halkta hak arama fikirleri yayılmaya başladı. Halk, kendi hayatını ilgilendiren meselelerde etkili olmak istedi ve halkta, devlete hâkim olan iktidarların insanlara keyfi muamele yapamayacakları fikri yerleşmeye başladı. Halk, iktidarlardan yaşama hakkı, özgürlük hakkı, adil yargılanma hakkı, oy kullanma hakkı gibi haklar talep etmeye başladı. Bu fikirler doğrultusunda çeşitli beyannameler neşredilmiştir. 1689’da yayınlanan İngiliz Yurttaş Hakları Beyannamesi (İYHB), İngiltere’de baskıcı uygulamaları yasa dışı kabul etmiştir. ABD’de 1776’da kabul edilen Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi (ABB) ve Virginia Haklar Beyannamesi (VHB), Fransa’da da 1789’da kabul edilen İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi (İVYHB) insanlığa birçok temel hak ve özgürlükler sağlamıştır. İnsanların özgürlük, mülkiyet, emniyet ve direnme hakları vardır. Suçta kanunilik ilkesi esastır. Suçluluğu ispat edilinceye kadar herkes masumdur. Kişi güvenliği, fikir ve kanaat hürriyeti, ifade hürriyeti düzenlenmiştir. 20. yy’a gelindiğinde, ABD ve Batı Avrupa’da gelişmeye başlayan sendikal hareketler, grev hakkı, çocuk işçilerin çalışmalarını düzenleyen veya çalışmalarını yasaklayan kanunların çıkarılmasında önemli rol oynadı. Kadın hakları hareketi (KHH) kadınların seçme hakkını kazanmasını sağladı. Yine bu dönemde Ulusal Bağımsızlık Hareketleri (UBH) sömürgeci güçlere karşı ciddi mücadele verdiler. Bu bağlamda, Mahatma Gandhi hareketinin faaliyetleri sonucu Hindistan, İngiltere’nin sömürgesinden kurtuldu. ABD’deki Sivil Haklar Hareketi gibi, dünyanın birçok yerinde görülen çeşitli azınlık guruplarının hareketleri, baskıcı idareleri taviz vermek zorunda bırakmıştır.
İkinci kuşak insan hakları (Ekonomik, sosyal)
*1760-1830’da İngiltere’de başlayan, sonrada Batı Avrupa ülkeleriyle, Kuzey Amerika, Rusya ve Japonya’nın dahil olduğu Sanayi Devrimi ile bir işçi sınıfı ortaya çıkmıştır. Zamanla işçi sınıfı haklarının yetersiz olması sebebiyle teşkilatlanarak mücadele etmeye başlamıştır. İkinci kuşak insan hakları işçilerin bu mücadeleleri sonucu kazanılmıştır. Bu haklar, insanların temel ihtiyaçlarını ve nasıl birlikte çalışıp, yaşayacakları, eşitlik, yaşam için gerekli ekonomik, sosyal kazanımlar, çalışma güvenliği, hizmetin güvence altına alınması ile ilgili haklardır. Milletlerarası alanda insan haklarının gelişmesi daha yavaş olmuştur. Bu meyanda uluslararası alanda hizmet sunan Kızılhaç Komitesi kurulmuştur. 17 Şubat 1863’de Cenevre’de (İsviçre) kurulan Uluslararası Kızılhaç Komitesi (International Committee of the Red Cross-ICRC) uluslararası hukuk alanında önemli rol oynamaktadır. ICRC faaliyetlerini devletlerle birlikte, Kızılay ve Kızılhaç gibi derneklerle de dünyadaki silahlı çatışma ortamlarında yardımlarını sürdürmektedir.
*I. Dünya savaşını kazanan İtilaf devletleri Paris Barış Konferansında (Versailles) barışın şartlarını belirlemek amacıyla toplandılar. Silahsızlanma, savaşı önleme, ülkeler arası anlaşmazlıklara diplomasi ve görüşmeler yoluyla çözüm bulma amacıyla 42 ülkenin iştirakiyle 10 Ocak 1920’de Milletler Cemiyeti (MC) resmen kuruldu. Dört daimi üyeden oluşan (İngiltere, Fransa, İtalya ve Japonya) Cemiyet Konseyi yürütme organı olarak görev yaptı. MC’nin kurulmasıyla beraber bazı sözleşmeler imzalanmıştır. Bunlar arasında şunlar sayılabilir: a-Uluslararası Kölelik Sözleşmesi (Slavery Convention) 1885 yılına kadar Avrupa ve Amerika’da kölelik ve köle ticareti hem hukuken, hem de fiilen devam etmiştir. Köleliğin kaldırılması ancak, uluslararası Kölelik sözleşmesi (Slavery Convention) 25 Eylül 1926’da imzalanarak yürürlüğe girmesiyle olmuştur. b-Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO); Çalışma şartları ve standartlarını belirlemek maksadıyla Ekim 1919’da kurulmuştur. Ancak bu olumlu neticelerine rağmen, MC’ti fazla etkili olamamıştır. MC, ne Japonya’nın Mançurya’yı işgal etmesini ve ne de İtalya-Etiyopya savaşını önleyebildi. MC, 1939 II. Dünya savaşının başlamasıyla da fiilen kapandı. I. Dünya savaşından sonra Avrupa’da yapılan anayasalarda Amerikan ve Fransız bildirilerinde yer alan temel haklara yer verilmiştir. Ancak bu anayasalar da ne Nazizmi, ne de Faşizmi önleyebildi. Devam edecek...
Kaynakça
1-Robertson A. and Merrills J, Human rights in the World. Manchester University press.
2-Symonides, J. Human Rights: New dimensions and challenges, Manual on Human Rights. Unesco/Dartmouth Publishing, Paris.
3-Donnelly, Jack. Universal Human Rights in theory and practice. Cornell University Press.