133 yıl önceki bir kitap okuma listesine buyurun

133 yıl önceki bir kitap okuma listesine buyurun

Mustafa Armağan

Bundan 20 yıl kadar önce tarih ve sosyoloji alanlarında önemli gördüğüm 10’ar kitabın ismini kısa notlarla birlikte çıkarmış ve okurlarıma sunmuştum. Devamı mahiyetinde edebiyat, felsefe, yakın tarih, şiir ve İslam kültürü gibi alanlarda da listeler oluşturmaya çalışıyordum ki, Necip Asım’ın (1861-1935) 1893 yılında, yani bundan tam 133 yıl önce yayınlanmış olan Kitap adlı kitabında ilginç bir okuma listesine rastladım. 

Altın çağlarımızdan biri olan Sultan 2. Abdülhamid döneminin zihniyet ve kültürünü som bir şekilde yansıtan bu listedeki kitapları dikkatinize sunmak istedim. Aşağıdaki 15 kitaplık listede İslam dini ve Osmanlı kültürünün merkezi sayılabilecek eserler yanında Fransız yazar Fenelon’un Telemak adlı eseri ile Hind edebiyatından Beydeba’nın hayvanları konuşturduğu ünlü eserinin çevirisine de yer verilmiş olması aydınlanmanın nasıl olması gerektiği de usulünce ortaya konulmuş oluyordu.   

Tanzimat’ın ilanından yarım asır sonra bir Osmanlı, üstelik “Türkçü” sayılan bir Osmanlı münevveri okuyucularına aşağıdaki kitapları tavsiye etmişti (‘münevver’ demeyi özellikle tercih ettim, çünkü onlar da kendilerini bu isimle tabir ediyorlardı):

1. Tefsir-i Tibyan (Muhammed b. Hamza ed-Debbağ)

2. Mevlid-i Şerif (Süleyman Çelebi)

3. Hilye-i Hâkânî (Mehmed Hâkânî)

4. Telemak Tercümesi (Fénelon)

5. Husrevname (Xenophon)

6. Mukaddime (İbn Haldun)

7. Hümayunnâme (Beydeba)

8. Gülistân (Sâdi)

9. Mesnevi-i Şerif Tercümesi (Süleyman Nahifî)

10. Durûb-i Emsâl-i Osmâniyye (Şinasi)

11. Fezleke-i Tarih-i Osmânî (Ahmed Vefik Paşa)

12. Ahlâk-ı Alâî (Kınalızade Ali)

13. Koçi Bey Risalesi

14. Mizânu’l-Hakk fi İhtiyâri’l-Ehakk (Kâtib Çelebi)

15. Cidâl-i Sâdi be Müddei (Şeyh Sâdi-i Şirazî)

Kitabın künyesi şöyle: Necip Asım Yazıksız, Kitap, Hazırlayan: Türker Acaroğlu, İletişim Yayınları, İstanbul, 1993, s. 158-159. 

19. asır sonunda bir Osmanlı aydınının dünyası bu kitaplardan örülüydü. Klasikleri bunlardı o dönemdeki okumuş yazmışların. Şimdi listedeki eserleri teker teker inceleyelim:

Tefsir-i Tibyan (Muhammed b. Hamza ed-Debbağ)

Tefsirî Mehmed Efendi diye de tanınan Muhammed b. Hamza ed-Debbağ 17. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı âlimidir. Eseri Tefsir-i Tibyan Kur’an-ı Kerim’in Türkçe açıklamalı ilk büyük tefsirlerinden biridir ve özellikle halkın anlayabileceği sade bir Türkçeyle yazılmıştır. Osmanlı zamanında Kur’an’ın Türkçe tercümesi yoktu diyenlerin kulaklarını çınlatalım mı?

Mevlid-i Şerif (Süleyman Çelebi)

Süleyman Çelebi 14. yüzyılın sonu ve 15. yüzyıl başında Bursa’da yaşamış bir Osmanlı şairidir. Mevlid-i Şerif Peygamber Efendimiz’in (sav) doğumunu anlatan en meşhur Türkçe manzum eserdir. Günümüzde doğum ve vefat gibi çeşitli vesilelerle ve Mevlid kandillerinde okunan eser Osmanlı toplumunda en çok okunan ve sevilen dinî edebiyat ürünlerinden biriydi.

Hilye-i Hâkânî (Mehmed Hâkânî)

Mehmed Hâkânî 16. yüzyılda yaşamış divan şairlerindendi. Hilye-i Hâkânî Peygamber Efendimiz’in (sav) fizikî ve ahlakî özelliklerini anlatan bir “hilye” manzumesidir. Eser Türk-İslam edebiyatında hilye türünün en başarılı örneklerinden kabul edilir ve hattatlar tarafından sıkça istinsah (kopya) edilmiştir.

Telemak Tercümesi (Fénelon)

Fransız yazar François Fénelon’un Les Aventures de Télémaque adlı eserinin Türkçesine çevirisidir. 18. yüzyıl sonu ve 19. Yüzyıl boyunca Osmanlı aydınları tarafından okunmuş, Batı’dan gelen ahlak ve siyaset fikirlerini tanıtan önemli bir tercümedir. Eser ideal yönetici ve erdemli insan modelini işleyerek Tanzimat dönemine etki etmiştir.

Husrevnâme (Xenophon)

Antik Yunan tarihçi, asker, filozof ve yazarı Xenophon’un “Kyropaideia” (Kiros’un Eğitimi) adlı eserinin Osmanlı Türkçesine yapılan çevirisidir. Husrevnâme adıyla bilinen eser ideal hükümdarlık ve devlet yönetimi üzerine ahlakî ve siyasî dersleri ihtiva eder. Osmanlı’da “nasihatname” ve “ahlak” literatürünün bir parçası olarak okunmuştur.

Mukaddime (İbn Haldun)

14. yüzyılın büyük İslam tarihçi, sosyolog ve düşünürü İbn Haldun’un eseri Mukaddime “Kitabu’l-İber” adlı tarih kitabının girişidir ve toplumların yükseliş ve çöküş kanunlarını, medeniyet teorisini sistematik olarak ele alır. Osmanlı aydınları üzerinde derin etki bırakmış olup sosyal bilimlerin öncüsü kabul edilen çığır açıcı bir eserdir.

7. Hümayunnâme (Beydeba)

Beydeba’ya (Bidpai) ait Hint kökenli fabl derlemesinin (Kelile ve Dimne) Osmanlıca versiyonudur. Hayvan karakterler üzerinden ahlakî ve siyasî dersler veren hikâyelerden oluşur. Osmanlı’da devlet adamlarına ve eğitime yönelik “nasihat” edebiyatının en popüler eserlerinden biridir.

Gülistân (Sâdi)

Şirazlı Sâdi 13. yüzyılın büyük İranlı şair ve mutasavvıfıdır. Gülistân nesir ve nazım karışımıyla ahlakî hikâyeler, vecizeler ve öğütler içeren dünya klasiklerinden biridir. Osmanlı medreseleri ile saray çevrelerinde en çok okunan Farsça eserlerden biri olmuştur.

9. Mesnevi-i Şerif Tercümesi (Süleyman Nahifî)

Süleyman Nahifî 18. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı şair ve mutasavvıfıdır. Mevlana Celaleddin Rumi’nin Mesnevi’sinin en tanınmış Türkçe manzum tercümesidir. Eser tasavvuf düşüncesinin Osmanlı’da yayılması ve anlaşılmasında çok önemli rol oynamıştır.

10. Durûb-i Emsâl-i Osmâniyye (Şinasi)

Şinasi Tanzimat dönemi aydın ve gazetecilerindendir. Durûb-i Emsâl-i Osmâniyye Osmanlı-Türk atasözlerini toplayan önemli bir eserdir. Türk dilinin sadeleşmesi hareketinde öncü rol oynamış olup halk kültürünü yazılı edebiyata aktaran bir çalışmadır.

11. Fezleke-i Târih-i Osmânî (Ahmed Vefik Paşa) 

Ahmed Vefik Paşa 19. yüzyıl Osmanlı devlet adamı, dilci ve tarihçisidir. Fezleke-i Tarih-i Osmanî Osmanlı tarihini özetleyen sade ve akıcı bir eserdir. Tanzimat sonrası dönemde Osmanlı tarih şuurunun gelişmesine katkıda bulunmuştur.

12. Ahlâk-ı Alâî (Kınalızade Ali)

Kınalızade Ali Çelebi 16. yüzyıl Osmanlı âlim ve düşünürüdür. Ahlak-ı Alâî Aristo, Farabi ve Nasirüddin Tusî geleneklerini birleştiren geniş kapsamlı bir ahlak ve siyaset felsefesi eseridir. Osmanlı’da “ahlak ilmi”nin zirve metinlerinden kabul edilir.

13. Koçi Bey Risalesi

Koçi Bey 17. yüzyılda Sultan IV. Murad’a sunduğu risalesiyle tanınan bir Osmanlı münevveridir. Eser Osmanlı Devleti’ndeki bozulmaları cesurca eleştiren ve ıslahat (reform) teklifleri sunan önemli bir siyasî risaledir. Osmanlı düşünce tarihinin temel metinlerinden biridir.

14. Mizânu’l-Hakk fi İhtiyâri’l-Ehakk (Kâtib Çelebi)

Kâtib Çelebi 17. yüzyılın büyük Osmanlı düşünür ve tarihçisidir. Mizânu’l-Hakk mezhep tartışmalarında ve dinî bahislerde ölçülü, akılcı bir yaklaşım benimseyen önemli bir eserdir. Hoşgörü ve ilmî tartışma geleneğinin önemli bir örneğidir.

15. Cidâl-i Sâdi be Müddei (Sadi)

13. asır İranlı şair ve sufilerinden Şirazlı Sâdi’nin bir eseridir. Münazara (tartışma) formatında yazılmış olup ahlakî ve felsefî bahisleri işler. Osmanlı döneminde Sadi’nin diğer eserleriyle birlikte çok okunan hikmet dolu bir metindir.

Hangilerini okudunuz? diye sormaya korkuyorum.