Bilgi ahlak ve erdem temelli eğitim felsefesi
Bilgi ahlak ve erdem temelli eğitim felsefesi
Ali Erkan Kavaklı
Türk-İslam tarihinin en değerli eserlerinden biri hiç şüphesiz Yusuf Has Hacip’in Kutadgu Bilig adlı eseridir. Kitap hem bir siyasetname hem insanı, toplumu ve devleti anlama kılavuzu hem insana yol gösteren muhteşem bir eserdir.
1070 yılında tamamlanan eser; bilgi, akıl, adalet ve ahlâk kavramlarını merkeze alır; ideal insan ve ideal toplum inşa etme gayesi güder. Aradan geçen 952 yıla rağmen Kutadgu Bilig’deki fikrî derinlik, bugünün eğitim anlayışına ilham olabilecek güçlü bir kaynak niteliğindedir. Köklerden göklere, idealinin neşvünema bulacağı muhteşem bir eser.
Bugünkü eğitim sisteminin amacı akademik başarı ve meslek edindirmedir; sınav odaklı, test merkezlidir.
Yuva parazitliği yapan ve yumurtasını sığırcık kuşu yuvasına koyan balaban yavrusunun, asıl yavruları yuvadan atması misali sınav odaklı öğretim de kemal kazandıran eğitimi yuvadan atmış; eğitimin insan yetiştirme boyutu geri plana itilmiştir. Değerleri göz ardı eden sistem değersizliği büyütmektedir. Oysa eğitim yalnızca bilgi aktarma süreci değildir; aynı zamanda insanın karakterini, ahlâkını ve toplumsal mesuliyet şuurunu geliştiren insan inşa sürecidir.
Kutadgu Bilig, eğitimi erdemli insan yetiştirme çabası olarak görür.
Kutadgu Bilig’te “bilig” kavramı, kuru bilgi yığınını ifade etmez. Kuru bilgi ile malumatfuruş insan yetişir. Yusuf Has Hacip bunun yerine akıl, hikmet ve ahlâkla bütünleşmiş bilgiyle mücehhez insan yetiştirmeyi hedefler.
Kutadgu Bilig’e göre bilgi, insanı yükselten en mühim değerdir. Bilgi, erdemden uzaklaştığında insanı hakikate götürmek yerine kibir ve yanlışlığa sürükler.
Kitapta bilgi ile ahlâk, birbirini tamamlayan mütemmim cüz olarak görülür. Maarifin asıl hedefi ezber bilgilere sahip insan yetiştirmek değil; bildiğini doğru kullanan, adaletli ve erdemli insanlar yetiştirmektir.
Kur’an-ı Kerim; hayata geçirilmeyen bilgiyi değersiz bulur, bilgiyi hayata geçirmeyenleri “kitap yüklü merkep” olarak niteler.
Eserde yer alan dört temel karakter; Kün Togdı (hükümdar, adaleti temsil eder), Ay Toldı (vezir; mutluluk ve devleti temsil eder), Ögdülmiş (vezir, aklı temsil eder) ve Odgurmış (kanaati temsil eder), insanı kemale erdirecek eğitim modelinin temel unsurlarını temsil etmektedir.
Adalet, eğitimin eşitlik ve hakkaniyet yönünü; akıl, düşünmeyi ve sorgulamayı; mutluluk, insanın iç huzurunu ve toplumsal uyumunu; kanaat ise insanın ölçülü ve bilinçli yaşamasını ifade eder.
Kutadgu Bilig’de ortaya konan eğitim anlayışı örnek alınırsa günümüz eğitim sisteminde ihmal edilen değerler eğitimi kuvveden fiile geçirilir ve kâmil insan yetiştirilebilir.
Teknolojik gelişmeler bilgiye erişimi kolaylaştırdı ancak sistemin sahipleri yanlışı önceleyen bir algoritmayı kullanıyorlar. Doğruyu yanlıştan ayırabilen, vicdan sahibi ve mesuliyet şuuru taşıyan insanlar yetiştirmenin zorluğu daha görünür hâle geldi. Bilgi asrında yaşanmasına rağmen hikmet eksikliği, eğitim sistemlerinin temel problemlerinin başında gelmektedir.
Yusuf Has Hacip’in eğitim anlayışı bilgiyi hikmete dönüştürmeyi esas alır. Eğitim, insanın yalnızca zihnini değil; kalbini ve ahlâkını da geliştirmelidir.
Yusuf Has Hacip’in öğretmen anlayışı da dikkat çekicidir. Bilge kişi sadece konuşmaz, davranışlarıyla da örnek olur. Öğretmen yalnızca ders anlatmaz; öğrencilerin karakter gelişimine rehberlik eder, rol-modeldir. Eğitimin en önemli belirleyicisi, kâmil öğretmendir.
Kur’an, insanı özü sözü bir olmaya davet eder:
“Ey iman edenler, yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında çok çirkin bir davranıştır.” (Saf, 2-3)
Öğretmenin söz ve davranışları tutarlı olmalıdır.
Kutadgu Bilig, bin yıl öteden bize sesleniyor; bilgiyi ahlâkla, aklı adaletle ve eğitimi insan olma şuuruyla biçimlendirmeye; madde ve manayı birleştirmeye çağırıyor.
Eğitim sistemindeki değerler eksikliğinin tamamlanması ve mânâ krizlerinin aşılabilmesi için Kutadgu Bilig’in sunduğu bilgi, hikmet ve erdem merkezli eğitim anlayışı behemehal hayata geçirilmelidir.
Eğitimin nihai hedefi insanlara sadece iş bulmak ve onların başarılı olmasını sağlamak değil; iyi, adil ve erdemli insanlar yetiştirmektir.
“Ekersen ekin, ekmezsen diken biter.”
Kutadgu Bilig tarlamızı istila eden dikenleri söküp ekin ekme hikmeti anlatmaktadır.
Burhanettin SAYGILI
Not: Kıymetli okuyucularım, bugün eğitimci yazar Burhanettin Saygılı’nın Maarifin Sesi sitesindeki yazısını iktibas ettim. Çok önemli bir eseri gündeme taşıdığı ve ondaki hikmetleri bize aktardığı için Burhanettin Hoca’ya teşekkür ederim.