Elbette bütün hilyeler aynı düzenle yazılmamış. Bunun dışına çıkan yandaki gibi 18. yüzyıla ait nadir eserler de bulunmakta..
Ceddimiz Osmanlı’ya olan borcumuzu ödeyemeyiz. “Hilye-i Şerif”i de bütün Müslüman dünyası olarak ona borçluyuz. Çünki bunu o yazmış. “Hilye-i Şerif” için “Hilye-i Saadet” ya da “Hilye-i Nebevî” de deriz. Bunlar, Efendimiz Hazretleri (sav)’in sima ve endam özelliklerinin, karakterinin, beşerî ve ahlakî ahvalinin belirli bir düzenle yazıldığı hat eserleridir.
Hilye kelimesi “Süs, ziynet, cevher, güzel sıfatlar, güzel yüz” anlamınadır. Bu bakımdan hilye, şemâil-i şerîfin (Peygamber (sav)’in beşeri ve fiziki özelliklerinin sahabe diliyle anlatıldığı rivayetler) hüsn-ü hat ile meşkedilmiş halidir.
Önderimiz (sav)’in böyle san’atkârane anlatımı 17. asırda, Osmanlı’da, ortaya çıkmıştır. Yani İstanbul bu san’atın merkezi olmuştur. İlk hilye-i şerif, Kayışzade Hattat Hafız Osman [1642-1698] tarafından tasarlanıp yazılmıştır.
Ancak mesela günümüzde, bu san’at eserleri evlerimizi işyerlerimizi süslüyor ama, Efendimiz hakkında bu levhalar okunup da bilgi edinilemiyor. Bu birkaç satır size bunu sunabilir.
1-Baş makam: Bu Besmeleye yer verilmektedir.
2-Göbekte, Efendimiz'in fizikî özelliklerinin çoğuna yer verilir. Bu bölüm mevcut hilyelerde daha çok dairevî şekilde kullanılmış olsa da, hilyelerin bir kısmında oval ve dikdörtgen şekillerinde göbeklere rastlamak mümkündür. Bazı hilyelerde baş makamın sağ ve sol taraflarına Lafza-i Celâl ve İsm-i Nebî yazılarak, servi formatında koltuk kısmına kadar devam eden bölgeye Esma-i Hüsna ve Esma-i Rasül yazılmıştır.
3-Hilâl bütün hilyelerde bulunmaz. Hilâl, eğer hilyede yer alıyorsa yeşil ya da kırmızı altınla süslenir.. Hilyelere dikkatlice bakıldığında süslemelerin hilâlin dışında kalan kare şeklindeki sahada yoğunlaştığı görülecektir. Tezhibin (süslemenin) yoğunlaştığı bu bölgeye çoğunlukla dört halifenin isimlerinin yazılması bir gelenek halini almıştır. Ayrıca Sevgili Peygamberimizin torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in isimlerine de yer verilmiştir. Bu bölümde halifelerin isimleri yazılmayarak peygamberimizin dört meşhur isminin (Ahmed, Mahmud, Muhammed, Mustafa veya Ahmed, Mahmud, Hâmid, Hamîd) yer aldığı hilyeler de mevcuttur.
4- Hz. Ebubekir (r.a.)
5- Hz. Ömer (r.a.)
6- Hz. Osman (r.a.)
7- Hz. Ali (r.a.)
8- Bu bölümde Sevgili Peygamberimizle ilgili ayetlere yer verilir. En çok da Enbiyâ Suresi'nin 107. Ayeti "Ve mâ erselnâke illâ rahmete'n lil-âlemîn", "Biz seni âlemlere ancak rahmet olsun diye gönderdik" ayeti kullanılır. Bu ayetin dışında üç ayet daha vardır ki kullanım sırasına göre şöyle sıralanabilir.
Kalem Suresi'nin 4. Ayeti: "Ve inneke le-alâ hulukin azîm", "Hiç şüphesiz, sen büyük bir ahlâk üzerindesin."
Fetih Suresi'nin 28 ve 29. Ayetleri: "Ve kefâ bi-llahi şehîden Muhammedu'n rasülullah", "Muhammed'in Allah rasulü olduğuna Allah'ın şehâdeti yeter."
Saf Suresi'nin 6. Ayeti: "Ve mübeşşiran bi rasülin ye'tî min bağdi'smuhû Ahmed", "...Ahmed isminde bir rasulü de müjdeleyici olarak geldim..."
9-Etekte hilye metnine devam edilir. Bu kısmın sonunda hilyeyi yazan hattatın ismi, imzası, dualar ve hilyenin yazıldığı tarih bulunur.
10, 11- Bazı hilyelerin koltuk bölümlerinde "Levlâke levlâk lemâ halaktül eflâk", "Sen olmasaydın sen olmasaydın (Habib'im) ben bu âlemleri yaratmazdım" kudsî hadisi (kaynağını vahiyden alan hadis) yer almaktadır.
