Çocuk gelişiminde kritik dönemler ne zaman başlar?
Uzmanlar, çocukların belirli becerileri kazanması için kaçırılmaması gereken "kritik dönem" olarak adlandırılan özel zaman dilimlerinin bulunduğunu belirtiyor.
Çocuğun gelişimini incelemek, ebeveynlerin ve eğitimcilerin çocuğun potansiyelini en üst düzeye çıkarması açısından büyük önem taşır. Gelişim süreci, her biri kendine özgü davranış kalıplarının ortaya çıktığı belirli dönemlerden oluşur. Bu süreçte, belirli becerilerin öğrenilmeye en yatkın olduğu ve uyarılmaya en çok ihtiyaç duyulan zaman dilimine **çocuk gelişim kritik dönem** denir. Çocuk, fiziksel ve bilişsel olarak belli bir olgunlaşma sürecinden geçmeden bazı becerileri kazanamaz; bu nedenle kritik dönemlerin farkında olmak zorunludur.
Örneğin, 3-4 yaş çocuklarına okuma yazma öğretmeye çalışmak, beyin olgunluğu henüz bu becerileri desteklemediği için genellikle boş bir çabadır. Buna karşılık, aynı yaştaki bir çocuk sayı saymakta veya renkleri ayırt etmekte zorlanırken bile, yetişkinlerin bin bir güçlükle öğrendiği bir yabancı dili, o dilin konuşulduğu ortamda çok kısa sürede öğrenebilir. Benzer şekilde, konuşma yeteneği de beynin belli bir olgunluk düzeyine erişmesine bağlıdır. Beş aylık bir bebeğe ne kadar uğraşılsa da konuşma öğretilemez; ancak 8-9 aydan sonra bebek duyduklarını yinelemeye ve taklit etmeye başlar.
Kritik Dönemler Kaçırılırsa Ne Olur?
Çocuğun öğrenmeye en yatkın olduğu bu kritik dönemler kaçırılırsa, yetenekler gerektiği gibi açılıp serpilemez ve körelme riski ortaya çıkar. Geç kalınması durumunda, bazı gelişimsel açıkların kapatılması neredeyse imkânsız hale gelebilir. Bu durumun en çarpıcı örneği, Fransa'da ormanlık bir bölgede bulunan Victor vakasıdır. 10-11 yaşlarında bulunan Victor, hiçbir dili bilmez, konuşmaz ve dört ayak üzerinde yürüyordu. Uzun süreli dikkat eksikliği ve insanlardan korkma gibi sosyal kaçınma davranışları gösteriyordu. Beş yıllık yoğun bir eğitime rağmen, Victor sadece birkaç kelime ve isim öğrenebildi ve kendi başına yaşayıp insanlarla iletişim kurma yeteneğini tam olarak kazanamadı. Bu örnek, belli davranışların belli dönemlerde kazanılmasının ne kadar hayati olduğunu göstermektedir.
Çocuk gelişimindeki kritik dönemlere somut bir örnek, 1-3 yaş arasını kapsayan Özerklik Dönemi’dir. Bu dönem, tuvalet eğitiminin kazanıldığı, yürüme ve konuşmanın başladığı zaman dilimini içine alır. Kazanılan bu iki önemli yetenek (yürüme ve konuşma) sayesinde çocuk bağımsız hareket etme isteği duyar. Bu dönemde çocuğun bağımsız hareket etme çabalarının desteklenmesi, özerklik duygusunun gelişimi için kritik önem taşır.
