Yozgat’ta Osmanlı’nın sanat izleri: Tarihi camilerde barok ve rokoko şöleni

Osmanlı'nın Batılılaşma döneminde Türk sanatına giren barok (Avrupa'da 16. yüzyılın sonunda ortaya çıkan ve süslemeleriyle dikkati çeken bir sanat akımı) ve rokoko (baroktan sonra ortaya çıkan zarif bir sanat akımı) üslupları, Yozgat'taki bazı tarihi camilerde de kendini gösteriyor. Geleneksel Türk sanatındaki süslemelerle harmanlanan kıvrık dallar, çiçek motifleri, "S" ve "C" kıvrımları, kartuşlar ve akantus yaprakları, tarihi camilerde dönemin sanat anlayışının izlerini günümüze taşıyor.

Kent merkezindeki Çapanoğlu, Başçavuşzade, Cevahir Ali Efendi, Tekke Arap Dede ve Nakıpzade (Hoşyar Kadın), Kayyımzade camileri ile Şefaatli ilçesine bağlı Paşaköy'deki Tokmak Hasan Paşa Camisi, barok ve rokoko üslubunun izlerinin görüldüğü yapılar arasında yer alıyor. Yozgat Bozok Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Dr. Öğretim Üyesi Adem Sevim, Batılılaşma döneminde Osmanlı sanatına giren barok ve rokoko üsluplarının Yozgat'ta güzel örneklerinin bulunduğunu söyledi.

Şefaatli ilçesine bağlı Paşaköy'deki Tokmak Hasan Paşa Camisi'nin de Yozgat'ta bu süsleme anlayışının dikkati çeken örneklerinden olduğunu anlatan Sevim, şöyle konuştu: "Tokmak Hasan Paşa Camisi, 1773 yılında Çerkez Mehmet Bey tarafından yaptırılmış, 1895 yılında ise Yakup Muzaffer Bey tarafından onarılmış. Plan ve mimari açıdan Selçuklu geleneğini yansıtan cami, boyuna dikdörtgen planlı, ahşap destekli ve ahşap tavanlı bir yapıya sahip. 1895'teki onarım sırasında yapıya Batılılaşma dönemi motifleri eklenmiş. Özellikle caminin harim duvarlarında bayrak ve cami motifleri gibi nesnesel süslemeler eklenmiş olduğunu düşünüyoruz."

Sevim, kent merkezindeki Başçavuşzade Camisi'nin ise kitabesine göre 1800 yılında Çapanoğulları'nın Başçavuşu Halil Ağa tarafından yaptırıldığını belirterek, caminin mihrap, harim duvarları ve kornişlerinde barok ve rokoko dönemine ait süslemelerin görüldüğünü dile getirdi. Diğer camilerdeki süslemeler hakkında bilgi veren Sevim, genel anlamda barok ve rokoko tarzında kıvrık dallar, çiçek motifleri, "S" ve "C" kıvrımları, kartuşlar ve akantus yaprakları gibi motiflerin görüldüğüne dikkati çekti.

"BU YAPILARIN İNŞASINI KÜÇÜK BOZOK SANCAĞI'NDA SIKLIKLA GÖRÜYORUZ" Bunların Türk sanatına doğrudan girmediğini anlatan Sevim, şunları kaydetti: "Türklerin kendilerine özgü sanatsal üslupları ve süslemeleriyle eklektik bir biçimde kaynaştırılarak bu camilerde uygulanıyor. Genellikle bu süslemeleri imparatorluğun başkenti İstanbul'da görüyoruz ama Çapanoğulları ailesinin gayretleri ve finansörlüğüyle Yozgat'taki birçok camide bu süslemelerle karşılaşıyoruz. Barok ve rokoko süslemeli camileri en iyi yansıtan örnekler arasında Yozgat'ı kuşkusuz gösterebiliriz. Çünkü o dönemde hem Çapanoğulları ailesinin gayretleri hem de burasının sancak olarak bir bölgenin merkezi konumunda bulunması bunda etkili. Buradan Çorum, Amasya, Kayseri hatta bir dönem Adana ve Tarsus vilayetleri yönetiliyordu. Çapanoğulları'nın gücü, Bozok Sancağı'nın stratejik bir noktada bulunması, İstanbul'la yani imparatorluğun başkenti ve sarayla ilişkilerinin iyi olması dolayısıyla bu yapıların inşasını Bozok Sancağı'nda sıklıkla görüyoruz."