Sultan Abdülaziz'le ilgili gündeme oturan gerçek: Nazırlar sattı o satmadı ve büyük servet kaybetti

Osmanlı Devleti'nin 1875 yılında dış borç ödemelerinde yarıya gitme kararı almasının hemen öncesinde bazı üst düzey devlet görevlilerinin ellerindeki tahvilleri elden çıkardığı iddiası yeniden tartışılıyor. Hukuk profesörü Ekrem Buğra Ekinci'nin sosyal medya paylaşımıyla gündeme gelen olay, tarihçi Yılmaz Öztuna'nın eserinde aktardığı isimlerle birlikte yeniden dikkat çekti. Tarihsel olay, günümüzdeki fon soruşturması kapsamında kamu görevlilerinin finansal bilgilere erişimi ve bu bilgileri kullanma ihtimali üzerinden de değerlendiriliyor.

Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda 1875'te yaşanan mali krizi hatırlattı. Ekinci'nin aktarımına göre Osmanlı yönetiminin borç ödemelerinde güçlük yaşadığını açıklamasının ardından devlet tahvilleri ciddi değer kaybetti. Ancak kararın önceden bilindiği ve bazı bürokratların ellerindeki tahvilleri değer kaybı yaşanmadan önce sattıkları ileri sürüldü.

Ekinci, paylaşımında Midhat Paşa'nın da bu isimler arasında bulunduğunu belirtirken Sultan Abdülaziz'in ise tahvillerini elden çıkarmadığını ve bu nedenle büyük bir mali kayba uğradığını ifade etti. Profesör Ekinci, benzer değerlendirmelere 2018 yılında yayımladığı "Şu Osmanlı Borçları Meselesi" başlıklı yazısında da yer vermişti.

Olayın temelinde, 19. yüzyılın ikinci yarısında giderek ağırlaşan Osmanlı borç yükü bulunuyordu. Osmanlı maliyesinin ödeme güçlüğü yaşadığı dönemde Sadrazam Mahmud Nedim Paşa tarafından 6 Ramazan Kararnamesi yayımlandı. Bu düzenlemeyle devletin dış borçlarına ilişkin faiz ve ödeme yükümlülüklerinin yarıya indirildiği duyuruldu. Karar, alacaklı devletlerin onayı alınmadan tek taraflı biçimde uygulamaya konuldu. Yılmaz Öztuna'nın tarih çalışmasında verdiği bilgilere göre Osmanlı Devleti'nin dış borçları 1861'de 25 milyon altın seviyesindeyken 1876'ya gelindiğinde 200 milyon altına ulaşmıştı. Yıllık bütçeden borç ödemeleri için 14 milyon altın ayrılmasına rağmen mali açık kapatılamıyordu. Bütçedeki açığın 5 milyon altına ulaştığı belirtiliyordu.

İngiltere ve Fransa, alınan kararı protesto etti. Kararnamenin açıklanmasının ardından Osmanlı tahvillerinin piyasa değerinde sert düşüş yaşandı. Bu gelişme, ellerinde devlet tahvili bulunan yatırımcıların önemli kayıplar vermesine yol açtı.

Tarihçi Yılmaz Öztuna, "Osmanlı Devleti Tarihi" adlı eserinde karar öncesinde tahvillerini sattığı iddia edilen kişilerin isimlerini de sıralıyor. Öztuna'nın anlatımında dönemin Sadrazamı Mahmud Nedim Paşa, kabinede adliye nazırı olarak görev yapan Midhat Paşa, Ticaret Nazırı Damad Mahmud Celaleddin Paşa ve Rusya'nın İstanbul Büyükelçisi Kont İgnatiev yer alıyor. Öztuna, bu kişilerin tahvillerini değer kaybından bir gün önce sattıklarını ve böylece kazanç elde ettiklerini yazıyor. Sultan Abdülaziz'in ise satış yapmadığını ve yaklaşık 3 milyon altın kaybettiğini aktarıyor. Öztuna ayrıca Kont İgnatiev'in borç ödemelerinin azaltılması konusunda Sadrazam Mahmud Nedim Paşa'yı yönlendirdiğine ilişkin bir iddiaya da değiniyor. Ancak bu aktarımını kesin bir bilgi olarak değil, rivayet olarak sunuyor.

Ekrem Buğra Ekinci ile Yılmaz Öztuna'nın aktardığı olayın ana çerçevesi benzer olsa da bazı önemli ayrıntılarda farklılık bulunuyor. Öncelikle tahvil satışlarının zamanı konusunda iki anlatım aynı değil. Öztuna satışların kararnameden bir gün önce gerçekleştirildiğini belirtirken Ekinci, 2018 tarihli yazısında işlemlerin kararın açıklanacağı gece yapıldığını ifade ediyor. Ekinci'nin anlatımına göre tahvillerin satılmasından yaklaşık iki saat sonra ödeme güçlüğü kararı ilan edildi. Mali kaybın miktarı konusunda da farklı rakamlar aktarılıyor. Öztuna, Sultan Abdülaziz'in zararını 3 milyon altın olarak verirken Ekinci'nin yazısında 2 milyon lira rakamı yer alıyor. Midhat Paşa'nın olay içerisindeki konumu da iki anlatımda farklı biçimde ele alınıyor. Öztuna, onu tahvillerini önceden satan isimler arasında gösteriyor. Ekinci ise Midhat Paşa'nın kararın alınmasında teşvik edici rol oynadığını ve satış yapan grubun içinde bulunduğunu ileri sürüyor.

Söz konusu gelişme, sosyal medyada zaman zaman "Türkiye borsa tarihinin ilk içeriden öğrenenlerin ticareti olayı" şeklinde tanımlanıyor. Ancak bu nitelendirmenin kesin olarak doğrulanmış tarihsel bir tespit olduğu söylenemiyor. Osmanlı'da Dersaadet Tahvilat Borsası 1866 yılında faaliyete geçti. Borsanın hukuki ve kurumsal statüsünü düzenleyen nizamnameye ilişkin kaynaklarda ise 1871 ve 1873 tarihleri öne çıkıyor. Dolayısıyla 1875'teki olay, Osmanlı'da organize borsa faaliyetlerinin başlamasından sonraki döneme denk geliyor. Bununla birlikte 1866-1875 yılları arasında benzer nitelikte işlemlerin yaşanıp yaşanmadığını ortaya koyan kapsamlı bir araştırmaya ulaşılamaması, olayın kesin biçimde "ilk" olarak adlandırılmasını güçleştiriyor. Bu nedenle 1875 vakasını Türkiye'nin ilk içeriden öğrenenlerin ticareti olayı olarak nitelemek yerine, bu kapsamda değerlendirilebilecek tarihsel örneklerden biri olarak tanımlamak daha ihtiyatlı bir yaklaşım olacaktır.

Olayın hukuki değerlendirmesinde dönemin mevzuatı ile günümüz sermaye piyasası düzenlemeleri arasındaki fark önem taşıyor. İçeriden edinilen önemli bilgilerin kullanılarak menkul kıymet alım satımı yapılması, Türk hukukunda ilk kez 1992 yılında 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nda yapılan değişiklikle suç kapsamına alındı. O dönem bu suç, "içeriden öğrenenlerin ticareti" olarak adlandırılıyordu. Bugün yürürlükte bulunan 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu'nun 106. maddesinde ise aynı fiil "bilgi suistimali" başlığı altında düzenleniyor. Bu açıdan bakıldığında 1875 yılında yaşandığı ileri sürülen işlemler, bugünkü anlamıyla bilgi suistimali suçunun hukuki yaptırımları üzerinden değerlendirilemez. Zira söz konusu dönemde bu davranışı aynı kapsamda suç olarak tanımlayan bir ceza hükmü bulunmuyordu. Dolayısıyla tartışmanın hukuki niteliğinden ziyade etik ve kamu görevi sorumluluğu boyutu öne çıkıyor.

1875 yılında yaşandığı ileri sürülen tahvil işlemlerinin yeniden gündeme gelmesinde, İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından yürütülen fon soruşturmasının da etkisi bulunuyor. Soruşturma kapsamında finans bürokrasisinin üst kademelerine kadar uzandığı iddia edilen bir yapı mercek altına alındı. Adalet Bakanı Akın Gürlek de konuya ilişkin açıklamasında, finansal kaynakları kontrol eden mekanizmadaki bazı isimlerin rüşvet ilişkileri kurarak denetim süreçlerini etkisizleştirdiğini öne sürdü. Bakan Gürlek'in açıkladığı verilere göre soruşturmada 433 şüpheli bulunurken 112 kişi tutuklu durumda. 1875 yılındaki tahvil tartışması ile günümüzdeki fon soruşturması arasında doğrudan bir hukuki bağlantı bulunmuyor. İki olayın birlikte anılmasının temel nedeni ise kamu görevinde bulunan kişilerin sahip oldukları bilgi ve yetkileri kişisel çıkarları doğrultusunda kullanıp kullanmadığı sorusu. Aradan yaklaşık bir buçuk asır geçmesine rağmen kamu gücü, finansal bilgiye erişim ve etik sorumluluk konularının yeniden tartışılması, 1875'teki olayın güncel tartışmalar açısından da dikkat çekici bir tarihsel örnek olarak görülmesine neden oluyor.