Buz toprağı tutacak sandılar, tam tersi oldu! Donmuş zemin nehir aşınmasını 10 kat hızlandırdı

Arktik’te donmuş toprak uzun süre doğal bir kilit gibi düşünülüyordu. Buzun, kum ve tortuyu bir arada tuttuğu; bu nedenle nehirlerin zemini daha yavaş aşındırdığı varsayılıyordu. Ancak Kanada’da yapılan yeni çalışma, çözülme başladığında tablonun tam tersine dönebildiğini gösterdi.

Simon Fraser Üniversitesi ve British Columbia Üniversitesi’nden araştırmacılar, Kanada’nın Yüksek Arktik bölgesinde nehirlerin donmuş zemini nasıl aşındırdığını incelemeye başladı.

Ekip, buzla sertleşmiş toprağın akarsu karşısında daha dirençli davranacağını düşünüyordu. Fakat deneylerde tortu taşınmasının, donmamış zemine kıyasla yaklaşık 10 kat daha hızlı gerçekleştiği görüldü.

Araştırmacılar sonucu ilk gördüklerinde hata ihtimali üzerinde durdu. Bunun üzerine deneyler defalarca tekrarlandı.

Laboratuvarda eğimli küçük bir kanal kuruldu. Nehir yatağını temsil etmesi için cam boncuklar kullanıldı. Su, hem donmuş hem de donmamış zemin üzerinde akıtıldı. Her denemede aynı şaşırtıcı sonuç alındı.

Araştırmaya göre zemin tamamen donmuşken aşınma sınırlı kalıyor. Çünkü bu durumda toprak, buzla birlikte sert ve hareketsiz bir kütle gibi davranıyor.

Asıl değişim mevsimsel çözülme başladığında yaşanıyor. Üstteki ince tortu tabakası eriyor, altta ise donmuş zemin kalmaya devam ediyor. Su aşağıya sızamadığı için yüzeyde yayılıyor ve önüne kattığı kum ile toprağı daha hızlı taşıyor.

Bu mekanizma, Arktik’te bazı nehir kanallarının neden beklenenden kısa sürede oluştuğunu açıklıyor.

Daha önce arazide “anormal” gibi görülen hızlı değişimler, laboratuvar ortamında da aynı şekilde görüldü. Araştırmacılar daha sonra modellerini Tallurutit olarak bilinen Devon Adası’ndaki saha verileriyle karşılaştırdı.

Küresel ısınmayla birlikte binlerce yıldır donmuş kalan zeminler çözülmeye başlıyor. Bu da Arktik’te yalnızca buz örtüsünü değil, nehir ağlarını ve arazi şekillerini de değiştiriyor.

Araştırmacılar bu süreci, Arktik’in “uyanması” olarak tanımlıyor.

Bölgedeki yeni akarsu sistemlerinin, çözülmenin hızlandığı alanlarda daha belirgin hale gelmesi düşünülüyor.

Arktik artık yalnızca bilimsel açıdan değil, ulaşım, altyapı ve jeopolitik açıdan da daha fazla önem taşıyor.

Nehirlerin zemini beklenenden hızlı aşındırması; yollar, yerleşimler, boru hatları ve planlanan projeler için yeni riskler anlamına gelebilir.

Bu nedenle araştırmacılar, bölgenin yıl boyunca ve farklı sıcaklık koşullarında daha ayrıntılı izlenmesi gerektiğini belirtiyor.