Yakıtta küresel kriz! Dünyanın her yerinde protestolar başladı

Küresel dizel arzındaki daralma ve rafinerilerde yaşanan sorunlar, yakıt fiyatlarını rekor seviyelere taşırken kriz Türkiye’den Avrupa’ya kadar birçok ülkeyi etkiliyor. Türkiye’de motorin fiyatı ilk kez 100 TL’yi aşarken, Ankara’da şoförler artan maliyetleri protesto etmek için kontak kapattı. Suriye, Fransa, Guatemala, Filipinler ve Portekiz’de de yükselen yakıt fiyatları protestolara neden oldu.

Küresel petrol fiyatları, Suudi Arabistan’ın Umman üzerinden ek ham petrol sevkiyatı yapacağına ilişkin haberlerin arz endişelerini azaltmasıyla gerilerken, enerji piyasalarının gündeminde bu kez dizel sıkıntısı öne çıktı. Avrupa ve ABD’de dizel vadeli fiyatları rekor seviyelere ulaşırken, rafineri kapasitesindeki sorunların yakıt krizini daha da derinleştirebileceği belirtiliyor.

Brent petrolün varil fiyatı yüzde 1,42 düşüşle 104,33 dolara, ABD tipi Batı Teksas (WTI) ham petrolü ise yüzde 1,06 gerileyerek 101,34 dolara indi. Her iki petrol türü de bir önceki gün yaklaşık 3 dolar değer kaybetmişti.

DİZEL PETROLDEN DAHA BÜYÜK SORUN OLABİLİR

Ham petrol piyasasında arz endişeleri bir miktar azalırken, dizel piyasasında tablo tersine dönüyor.

Orta Doğu ve Rusya’daki enerji altyapısında yaşanan kesintiler rafine yakıt arzını baskılarken, Avrupa’da dizel fiyatlarının göstergelerinden biri olan gasoil vadeli işlemleri salı günü rekor seviyede kapandı.

ABD’de ultra düşük kükürtlü dizel vadeli işlemleri de tarihi zirveye ulaştı.

Asya’da da tablo benzer. Düşük kükürtlü dizelin rafineri marjı varil başına 87 doların üzerine çıkarak tüm zamanların en yüksek seviyesine ulaştı. Savaş öncesinde bu rakam yaklaşık 22 dolar seviyesindeydi.

Piyasa uzmanları, önümüzdeki dönemde asıl riskin ham petrolün bulunabilirliğinden ziyade ham petrolün dizel gibi kullanılabilir yakıtlara dönüştürülmesinde ortaya çıkabileceğine dikkat çekiyor.

KCM Trade Baş Piyasa Analisti Tim Waterer, rafine ürünlerdeki sıkışıklığın kısa vadede ham petrol arzından daha büyük bir probleme dönüşebileceğini, özellikle Rusya’nın rafineri kapasitesindeki kısıtlamaların bu riski artırdığını belirtti.

Dizel piyasasındaki endişeleri artıran son gelişmelerden biri Rusya’da yaşandı. Rusya’nın Yaroslavl kentindeki bir petrol rafinerisi Ukrayna’ya ait İHA saldırısında hasar gördü.

Son gelişmeler, ham petrol fiyatlarındaki gerilemenin benzin ve özellikle dizel fiyatlarına aynı ölçüde yansımayabileceğine işaret ediyor. Ham petrol arzının devam etmesi tek başına yeterli olmazken, rafinerilerin üretim kapasitesi ve rafine ürünlerin küresel pazarlara ulaştırılması giderek daha kritik hale geliyor.

TÜRKİYE’DE MOTORİN TARİHTE İLK KEZ 100 TL’Yİ AŞTI

Küresel piyasalarda giderek derinleşen dizel arzı sıkıntısı Türkiye'ye de yansıdı. Orta Doğu ve Rusya'daki rafineri sorunlarının uluslararası motorin fiyatlarını yukarı çektiği dönemde, Türkiye'de motorinin litre fiyatı ilk kez üç haneli rakamlara ulaşarak 100 TL sınırını geçti.

17 Eylül itibarıyla İstanbul'da motorinin litre fiyatı yaklaşık 100,20 TL'ye yükselirken, Ankara'da 101,50 TL, İzmir'de ise 101,80 TL seviyesine çıktı. İstanbul'da birkaç gün öncesine kadar yaklaşık 89 TL seviyesinde bulunan motorin böylece kısa sürede 100 TL'nin üzerine tırmandı.

Motorine 15 Eylül'de yaklaşık 6,5 TL, 17 Eylül'de ise 4,62 TL zam yansıtıldı. Böylece yalnızca iki gün arayla yapılan artışların toplamı 11 TL'yi geçti.

Türkiye'deki yükselişin arkasında yalnızca ham petrol fiyatlarındaki hareketlilik bulunmuyor. Küresel enerji piyasalarında asıl sıkışıklıklardan biri, ham petrolün motorin gibi ürünlere dönüştürüldüğü rafineri tarafında yaşanıyor.

Türkiye'nin petrol ve petrol ürünlerinde dış piyasaya bağımlı olması nedeniyle uluslararası ürün fiyatlarındaki bu yükseliş, döviz kurunun da etkisiyle doğrudan pompa fiyatlarına yansıyor.

Küresel dizel krizinin yanı sıra Türkiye'deki vergi düzenlemesi de fiyatların yükselmesinde etkili oluyor.

Hükümet, 13 Ağustos'ta motorinden alınan ÖTV'yi ay sonuna kadar sıfırlamıştı. Düzenlemeyle motorin eşel mobil sisteminden çıkarılırken, eylül ayından itibaren kademeli ÖTV uygulamasına geçildi.

Buna göre motorinden eylül ayında litre başına 3 TL ÖTV alınıyor. Vergi tutarı ekimde 6 TL'ye, kasımda 9 TL'ye, aralıkta ise 12 TL'ye yükselecek. 1 Ocak 2027 itibarıyla ÖTV'nin litre başına 13,9006 TL olması öngörülüyor.

Motorindeki yükseliş yalnızca dizel araç sahiplerini ilgilendirmiyor. Motorin; karayolu taşımacılığı, tarım, sanayi ve ağır iş makinelerinde yoğun biçimde kullanıldığı için fiyat artışlarının nakliye ve üretim maliyetleri üzerinden daha geniş bir alana yayılma potansiyeli bulunuyor.

Özellikle karayolu taşımacılığının ağırlıklı olduğu Türkiye'de dizel fiyatlarındaki yükselişin taşımacılıktan tarıma, gıda dağıtımından sanayiye kadar birçok sektörde maliyet baskısını artırması bekleniyor.

Üstelik mevcut vergi takvimi değişmezse motorinden alınan ÖTV 1 Ekim'de litre başına 3 TL'den 6 TL'ye yükselecek. Bu nedenle küresel dizel fiyatlarında veya döviz kurunda belirgin bir gerileme yaşanmaması halinde motorin fiyatları üzerindeki yukarı yönlü baskının sürmesi riski bulunuyor.

ANKARA’DA ŞOFÖRLER KONTAK KAPATTI

Ankara’da özel halk otobüsü işletmecileri, akaryakıt fiyatlarındaki artış ve yükselen işletme maliyetlerine dikkat çekmek amacıyla kontak kapatma eylemi gerçekleştirdi.

Türkiye Özel Halk Otobüsleri Kooperatifleri Birliği (TÖHOB), daha önce yaptığı açıklamada artan akaryakıt fiyatları ve diğer işletme giderlerinin esnafı ekonomik açıdan zorladığını belirterek eylemin Başkent İlçeler Terminali’nde gerçekleştirileceğini duyurmuştu.

Bu kapsamda özel halk otobüsü şoförleri saat 10.30 itibarıyla kontak kapattı. İşletmeciler, mevcut maliyetlerle hizmet vermekte zorlandıklarını belirterek yaşadıkları ekonomik sorunlara çözüm bulunmasını talep etti.

Eylem nedeniyle Ankara’nın bazı ilçelerinde özel halk otobüsleri hizmet vermedi. Seferlerin aksaması, diğer toplu taşıma araçlarında yolcu yoğunluğunun artmasına neden oldu.

Özel halk otobüsü esnafı, özellikle akaryakıt başta olmak üzere artan giderlerin sürdürülebilir seviyeye çekilmesi için yetkililerden düzenleme yapılmasını bekliyor.

DÜNYADA YAKIT PROTESTOLARI BAŞLADI

Sadece Türkiye’de değil dünya genelinde yükselen akaryakıt fiyatları ve enerji sıkıntıları birçok ülkede protestoları beraberinde getirdi. Suriye’den Fransa’ya, Guatemala’dan Filipinler’e kadar farklı ülkelerde halk ve çeşitli meslek grupları artan yakıt maliyetlerine karşı sokağa çıktı. Küresel petrol fiyatlarının yeniden 100 doların üzerine çıkması, enerji krizinin etkilerini daha da artırdı.

Bölgedeki çatışmalar ve deniz taşımacılığına yönelik riskler küresel enerji piyasaları üzerindeki baskıyı artırırken, yükselen fiyatlar ulaşım, üretim ve temel hizmetlerin maliyetlerine de yansıyor.

Suriye’de akaryakıt zammı protestoları tetikledi

Suriye’de hafta sonu akaryakıt fiyatlarında yapılan sert artışın ardından ülkenin farklı bölgelerinde protestolar başladı.

Motorinin litre fiyatı geçici olarak yaklaşık yüzde 40 artırılarak 175 Suriye lirasına çıkarılırken, benzine de yüzde 25’in üzerinde zam yapıldı. Suriye Enerji Bakanlığı, artışların küresel yakıt fiyatlarındaki yükseliş ve ülkenin en büyük rafinerisi olan Banyas’taki bakım çalışmaları nedeniyle ithalata bağımlılığın artmasından kaynaklandığını açıkladı.

Gösterilerin büyük bölümü barışçıl geçerken, bazı protestocular Haseke ile Deyrizor arasındaki kara yolunu kapattı, lastikleri ateşe verdi ve petrol taşıyan kamyonların geçişini engelledi.

Fransa’da balıkçılar yakıt deposunu kapattı

Fransa’nın güneyindeki Fos-sur-Mer’de yaklaşık 50 balıkçı, yükselen akaryakıt fiyatlarını protesto etmek amacıyla önemli bir yakıt deposunun girişini kapattı.

Saatler süren eylem sırasında polis ile göstericiler arasında kısa süreli çatışmalar yaşandı. Fos-sur-Mer Belediye Başkanı Philippe Maurizot, balıkçılık sektörünün artan yakıt maliyetleri, gelir yetersizliği ve diğer giderler nedeniyle ciddi bir kriz yaşadığını belirterek hükümete müdahale çağrısında bulundu.

Guatemala’da yollar kapatıldı

Guatemala’da ise kamyon şoförleri ve diğer protestocu gruplar, yükselen yakıt fiyatlarına tepki olarak ülkenin çeşitli bölgelerindeki kara yollarını kapattı.

Başkentte de hükümetin fiyat artışlarına müdahale etmesi talebiyle gösteriler düzenlendi. Guatemala Kongresi, yıl sonuna kadar akaryakıt fiyatlarına üst sınır getirilmesini öngören bir yasa tasarısı üzerinde çalışıyor. Düzenlemenin kabul edilmesi halinde dünya piyasalarındaki fiyatların belirlenen sınırı aşması durumunda yakıt ithalatçılarına devlet desteği verilmesi planlanıyor.

Filipinler’de ulaşım çalışanları greve çıktı

Filipinler’de ulaşım grubu Manibela’ya bağlı çalışanlar, yüksek yakıt fiyatlarına karşı greve gitti. Eylemciler hükümetten destek sağlanmasını ve akaryakıttan alınan vergilerin kaldırılmasını talep etti.

Protestoların ardından yeni zamlar da yürürlüğe girdi. Benzinin litre fiyatına 5,68 Filipin pesosu zam yapılırken, motorin ve gazyağı fiyatları da yükseldi.

Portekiz’de protestocular Başbakan'ın evine yürüdü

Portekiz’in kıyı kenti Espinho’da yaklaşık 80 kişi artan yakıt fiyatları ve yaşam maliyetlerini protesto etti. Yerel işletme yöneticileri ve çalışanların katıldığı gösteride protestocular, Başbakan Luis Montenegro’nun kentteki evine kadar yürüdü.

Portekiz hükümeti krizin etkilerini azaltmak amacıyla yük taşımacılığı şirketleri, taksiciler, itfaiye hizmetleri ve sosyal sektör için yeni destek önlemleri açıkladı.

Sudan’da yakıt fiyatları karaborsada fırladı

Sudan’da ise yakıt krizinin temelinde küresel fiyatların yanı sıra ülkede devam eden iç savaş bulunuyor.

Başkent Hartum’da yakıtın galon fiyatı karaborsada yaklaşık 55 bin Sudan lirasına yükselirken, akaryakıt istasyonlarının önünde yüzlerce araçlık kuyruklar oluştu.

Nisan 2023’ten bu yana devam eden savaşın para birimindeki değer kaybını hızlandırması ve ülke içindeki tedarik hatlarını aksatması yakıt krizini daha da derinleştirdi.

DİZELDE KRİZ UZUN SÜREBİLİR

Shell Başekonomisti Adam Ritchie, Orta Doğu'daki arz kayıplarının şimdiye kadar stokların kullanılması, alternatif boru hatları, lojistik değişiklikler ve diğer bölgelerdeki üretim sayesinde kısmen telafi edildiğini belirtti.

Ancak bu imkanların sınırsız olmadığına dikkat çekiliyor. Enerji altyapısı ve tedarik zincirlerinde oluşan darboğazların giderilmesinin zaman alması nedeniyle piyasaların toparlanmasının 2027'nin ilerleyen dönemlerine kadar uzayabileceği değerlendiriliyor.

Rusya ile Ukrayna arasında enerji altyapısına yönelik saldırıların durdurulması konusunda varılabilecek bir uzlaşma bile küresel dizel krizini kısa sürede ortadan kaldırmaya yetmeyebilir.

Bunun temel nedeni, sorunun artık yalnızca ham petrol arzından kaynaklanmaması. Rusya ve Orta Doğu'daki rafinerilerin gördüğü hasar, küresel rafineri kapasitesini önemli ölçüde baskılıyor.

Rusya ve Körfez ülkelerinin net dizel ihracatı ağustosta şubat ayına kıyasla günlük 1,6 milyon varil azaldı. Rus rafinerilerinde hasar gören karmaşık ünitelerin onarılmasının aylar sürebileceği belirtilirken, küresel dizel piyasasında anlamlı bir rahatlamanın en iyimser senaryoda bile gelecek yıldan önce gerçekleşmesinin zor olduğu değerlendiriliyor.

Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) 11 Eylül'de yayımladığı Petrol Piyasası Raporu da benzer bir tablo ortaya koydu.

IEA, Orta Doğu üreticilerindeki petrol arzının tamamen toparlanmasına ilişkin beklentisini 2027'ye erteledi. Küresel rafinerilerin işlediği petrol miktarı ağustosta günlük 81,4 milyon varile ulaşmasına rağmen geçen yılın aynı döneminin günlük 4,2 milyon varil altında kaldı.

Dizel tarafındaki tablo ise daha çarpıcı. Körfez ülkelerinin net dizel ve gasoil ihracatı ağustosta günlük yaklaşık 390 bin varile kadar gerileyerek savaş öncesindeki seviyenin yaklaşık dörtte birine indi.

IEA'ya göre Rusya ve Körfez ülkeleri kriz öncesinde küresel deniz yoluyla yapılan dizel ticaretinin yaklaşık yüzde 45'ini oluşturuyordu. Bu iki bölgedeki kesintilerin aynı anda yaşanması küresel dizel piyasasındaki sıkışıklığı artırdı.

Krizin bugüne kadar daha ağır sonuçlara yol açmasını önleyen en önemli unsurlardan biri küresel petrol stokları oldu. Ancak bu tampon da giderek küçülüyor.

IEA verilerine göre savaşın başlamasından bu yana gözlemlenen küresel petrol stoklarında toplam 507 milyon varillik düşüş yaşandı. Yalnızca ağustos ayında stoklar 95 milyon varil azaldı.

McKinsey'nin 17 Eylül'de yayımladığı enerji güvenliği raporunda da stokların sonsuz olmadığı ve özellikle rafineri sisteminin krizin en kırılgan noktalarından biri haline geldiği vurgulandı. Rapora göre Körfez'deki rafinerilerin üretimi dörtte birden fazla gerilerken Rusya'da da önemli miktarda rafineri kapasitesi devre dışı bulunuyor.