Üsküdar’ın kalbinde 400 yıllık miras… Mimar Sinan’ın ustalık imzasını taşıyor

Üsküdar’ın sırtlarında Boğaz’a hakim konumuyla yükselen Valide-i Atik Camisi, yalnızca bir ibadet mekânı değil; Mimar Sinan’ın ustalık dönemini yansıtan bütüncül bir şehir tasavvurunun somut karşılığı olarak dikkat çekiyor.

Anadolu Ajansının (AA) "İstanbul'un Selatin Camileri" isimli dosya haberinin bu bölümünde, Mimar Sinan'ın klasik üslubu ile fonksiyonel külliye düzenini bir arada sunan, Osmanlı mimarisinin en önemli örneklerinden biri olarak kentin tarihi silüetindeki yerini koruyan Valide-i Atik Camisi ve Külliyesi ele alındı. Valide-i Atik Camisi, Sultan 3. Murad'ın annesi Nurbanu Sultan tarafından 16. yüzyılda Mimar Sinan'a yaptırıldı. 3. Ahmed'in annesi Gülnuş Valide Sultan'ın Üsküdar İskele Meydanı'nda yeni bir külliye inşa ettirmesinin ardından, cami "Eski Valide", "Atik Valide" veya "Valide-i Atik" adlarıyla anılmaya başlandı. Mimar Sinan'ın, bu eserinde merkezi mekan algısını güçlendirmeye çalıştığı, iç hacimde ferahlık ve dengeli ışık dağılımı sağladığı gözleniyor.

Valide-i Atik Camisi, Sinan'ın ustalık yolundaki en önemli eserlerinden biri olarak görülüyor. Caminin iç süslemesinde İznik çiniciliğinin en parlak dönemine ait örnekler dikkati çekerken, mihrap çıkıntısında yoğunlaşan sıraltı tekniğindeki çinilerde lale, karanfil ve birtakım ufak çiçek motifleri öne çıkıyor. Lacivert zemin üzerine beyaz celi sülüsle yazılmış Ayetel Kürsi kuşağı, mercan kırmızısı ve firuze detaylarla zenginleştirilirken sedef ve fildişi kakmalı kapı kanatları, mermer mihrap ve ince işçilikli minber klasik üslubun seçkin örnekleri arasında gösteriliyor. Caminin yer aldığı külliyenin, medrese, tekke, sıbyan mektebi, darülhadis, darülkurra, imaret, darüşşifa ve hamamdan oluşan kademeli bir yerleşim anlayışıyla tasarlandığı görülüyor.

Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Türk İslam Sanatları Tarihi Ana Bilim Dalı Dr. Öğr. Üyesi Mahmut Sami Kanbaş, Üsküdar'daki selatin camilerden Valide-i Atik Camisi'nin mimari yapısını, hat ve işlemelerini, külliye yapısını, çini detaylarını ve Nurbanu Sultan'ı anlattı. Kanbaş, Üsküdar'ın sırtlarında adeta Boğaz'a hakim Valide-i Atik Camisi'ni, Kanuni Sultan Süleyman'ın torunu 3. Murad'ın annesi Nurbanu Valide Sultan'ın yaptırdığını söyledi. Kanuni Sultan Süleyman'ın gelini, 3. Selim'in hanımı Nurbanu Valide Sultan'ın güçlü, kudretli ve hayırsever olduğunu belirten Kanbaş, "Caminin, Mimar Sinan'ın ustalık devri diyebileceğimiz, Edirne'deki Selimiye'yi inşa ettiği bir dönemde talep edildiğini görüyoruz. Mimar Sinan'ın aslında bir ustalık eseridir diyebiliriz." ifadelerini kullandı. Kanbaş, Sinan'ın, Edirne'deki Üç Şerefeli Cami ve Beşiktaş'taki Sinan Paşa Camisi'nin geliştirilmiş şekliyle Valide-i Atik Camisi'ni inşa ettiğini belirterek, "Sadece bir cami değil, adeta bir külliye. Yani etrafında şifahanesinin, sıbyan mektebinin, darülkurranın, darülhadisin, ticarethanelerin, fakirlerin bir tas çorba alabilmek için sanki gitmek mecburiyetinde kaldıkları bir imarethanenin ve üniversite öğrencilerinin eğitim alabildiği bir medrese bulunuyor. Aslında ufak bir şehir." dedi. Kanbaş, Nurbanu Valide Sultan'ın ileri görüşlü olmasından kaynaklı, bundan 400 yıl önce mükemmel bir şehir planıyla merkezinde cami ve etrafında bütün sosyal alanların yer aldığı bir külliye inşa ettirdiğini aktardı.

Caminin sadece duvarlarından müteşekkil bir yapı olmadığını belirten Kanbaş, şöyle devam etti:

"İçeride, İznik çinilerinin sanki altın devrini yaşamış olduğu bir görsel alan görürsünüz. İznik çinilerinden yapılmış olan, mercan kırmızısı ve zümrüt yeşili diyebileceğimiz, güllerinden, sümbüllerinden, lalelerinden, menekşelerinden tezyin edilmiş bir çini alanı görebilirsiniz. Pencerelerinin birbirinden farklı renklerle, vitray diyebileceğimiz revzenleriyle caminin içerisinin güneş ışınlarıyla süslendiği mükemmel bir alan görürsünüz. Sadece ibadet edilmez, orada aynı zamanda ruhi bir rahatlık, huzur bulunur. Caminin içerisine girdiğimiz zaman Kur'an'ın kalbi diyebileceğimiz Ayetel Kürsi, Hasan Üsküdari'nin kuşak yazısıyla camiyi zırh gibi koruyor. Valide-i Atik Camisi'nde hem dini hem mimari hem görsel sanat hem de sosyal bir alan olarak bütünüyle tam bir külliye görürüz."

Camiye, "Atik Valide" veya "Eski Valide" denildiğini anlatan Kanbaş, bunun nedeninin, ilerleyen yıllarda 3. Ahmed'in annesi Gülnuş Valide Sultan'ın, Üsküdar İskele Meydanı'nda Valide-i Cedid Camisi ve Külliyesi'ni yaptırması olduğunu söyledi.

Her ikisine Valide Sultan Camisi denmemesi için birine "Atik", birine "Cedid" denildiğini belirten Kanbaş, Üsküdar'ın "valide sultanlar şehri" olarak adlandırılabileceğini ifade etti.

Kanbaş, Üsküdar'da ramazanın da coşkuyla kutlandığını vurgulayarak, şunları kaydetti: "Böyle bir güzel alan olur da ramazanın neşesinin yansıdığı bir vakit olmaz mı? Ramazan neşesinin yaşandığı bir alan olmaz mı? Elbette olur. İstanbul'un diğer bölgelerinden daha farklı yaşanır Üsküdar'da ramazan. Çünkü Üsküdar'a geldiğiniz zaman sadece ibadet etmezsiniz. Aynı zamanda ramazanda, mahyalarla, iftar sofralarıyla, çocukların kılmış olduğu teravih namazlarıyla, büyüklerin gerek hatimle gerekse Enderun usulü kılmış oldukları teravih namazlarıyla bir neşe görürsünüz. Üsküdar'da ramazan demek neşe demek, Ramazan Bayramı'na huzurla girmek demek."