Kuzey Kore’den sıra dışı bir başarı hikayesi! Kim dünyanın aklını aldı

ABD'nin önde gelen medya kuruluşu The Wall Street Journal gazetesinin haberine göre, Kuzey Kore, dünyanın en beklenmedik büyüme hikâyelerinden birine dönüşmüş durumda. Ekonomi, uzun yıllardır görülmeyen ölçüde canlanıyor. Bu canlanmada Rusya’ya silah satışı ve asker gönderilmesi, Çin’den gelen tedarik ve finansman, ayrıca uluslararası yaptırımları aşarak daha fazla enerji, parça ve malzeme ithal edebilme kabiliyeti etkili oluyor. Kim yönetimi, Covid-19 salgını sırasında ülkenin sınırlarını sıkı biçimde kapatmıştı. O zamandan bu yana ülke yalnızca sınırlı sayıda yabancıya; Rus ve Batılı turistlere, diplomatlara açıldı. Bu ziyaretçiler, özellikle Kim ve ülke elitinin yaşadığı başkent Pyongyang’da geçmişten oldukça farklı bir Kuzey Kore manzarasıyla karşılaştıklarını anlatıyor. Pyongyang’daki restoranlarda taş fırın pizzalar ve tavuk kanatları servis ediliyor. Müşteriler mobil QR kod sistemiyle ödeme yapabiliyor. Çinli elektrikli araçlar sokaklarda dolaşıyor. Kentte yeni evcil hayvan mağazaları, internet oyun kafeleri ve BMW satan otomobil galerileri bulunuyor.

Kim, ülke çapında büyük bir inşaat hamlesi başlattı. Kuzey Kore geçen yıl Pyongyang’da 10 bin yeni konut inşa etti; bu sayı Los Angeles ya da Chicago’dakinden daha fazla. Şubat ayında düzenlenen, beş yılda iki kez yapılan İşçi Partisi kongresinde 42 yaşındaki lider, ekonomik dönüşümü övdü. Kim, yaptığı konuşmada bu başarının ABD öncülüğündeki ekonomik yaptırımların oluşturduğu “barbar abluka”ya rağmen sağlandığını söyledi. Kongre binasının dışında ise fabrikadan yeni çıkmış yedi sıra roketatar sergileniyordu. Kim, “Her şey kökten değişti,” dedi. 2017’de Kuzey Kore’nin nükleer programındaki ilerleme üzerine ABD ve Birleşmiş Milletler, ülkeye yönelik ekonomik yaptırımları sertleştirmiş; ticaret ve finansal işlemleri sınırlayan kapsamlı kararlar almıştı. Trump yönetimi ise Kuzey Kore’nin tamamen nükleer silahlardan arındırılması hedefini defalarca dile getirdi. Başkan Trump ilk döneminde Kim ile üç kez görüşmüş, görevdeyken Kuzey Kore lideriyle bir araya gelen ilk Amerikan başkanı olmuştu. Ancak iki lider, Pyongyang’ın nükleer programını sınırlayacak bir anlaşmaya varamamıştı. Trump yeniden göreve geldikten sonra Kim ile ilişkisini öne çıkardı ve yeni bir görüşmeye açık olduğunu söyledi. Kim ise Kuzey Korelilere kendi kendine yeten bir ekonomi inşa etmeye odaklanmaları çağrısında bulundu. Rejim resmi ekonomik veriler yayımlamıyor, bilgiyi sıkı şekilde kontrol ediyor ve ziyaretçilerin ne görebileceğini organize ediyor.

Güney Koreli düşünce kuruluşlarının “Yaptırımlar Uydu Görüntülerinde Görünmüyor” gibi başlıklar taşıyan raporları, Kuzey Kore’nin ekonomik ilerleme iddialarının yalnızca propagandadan ibaret olmadığını gösteren işaretlere dikkat çekiyor. Kuzey Kore’nin genişletilen petrol depolama tesislerinde gemi hareketliliği arttı. Birçok otopark daha dolu görünüyor. Bir başka rapora göre Kuzey Kore geceleri beş yıl öncesine kıyasla yaklaşık üç kat daha parlak. Beard, salgın öncesinden beri ülkeyi ziyaret etmemişti. Son seyahatinde Pyongyang’ın en iyi restoranında akşam yemeği yemek istedi. Dört kişiyle birlikte iki yüksek katlı apartman bloğunu birbirine bağlayan bir gökyolundaki restorana götürüldü. Pyongyang sokaklarının 30 metreden fazla yukarısındaki restoranın cam zeminleri vardı. Menüde geleneksel Kore soğuk eriştesi, suşi, pizza ve içecekler yer aldı. Beard, “Hesap yalnızca 150 dolar tuttu,” dedi.

Kuzey Kore ekonomisini tek başına toparlamadı. Kim yönetimi, Ukrayna savaşında Rusya cephesine mühimmat ve 15 binden fazla asker göndererek enerji tedarikini ve inşaat malzemelerine erişimini güçlendirdi. Bu askerlerin yaklaşık üçte biri öldü ya da yaralandı. Güney Kore istihbarat teşkilatıyla bağlantılı Seul merkezli düşünce kuruluşu INSS’nin tahminlerine göre silah satışları Pyongyang’a milyarlarca dolar kazandırdı. Çin ile aylık ticaret sekiz yılın en yüksek seviyesine ulaştı. Çeşitli Çinli tüketici markaları, bu satışlar ABD yaptırımlarını ihlal etmesine rağmen Kuzey Kore’de iş yaptıklarını duyuruyor. Kuzey Kore’de dijital ekonominin gelişmesini sağlayan teknolojik cihazların yaygınlaşması da büyük ölçüde Çinli bileşenlere dayanıyor. Kim’in siber ordusunun önemli bir bölümü Çin’de yaşıyor. Bu kişiler internete daha serbest bağlanabiliyor ve dış otoritelerce yakalanma korkusu olmadan faaliyet gösterebiliyor. Kripto para borsalarına yönelik saldırılar tek başına yönetime milyarlarca dolar sağladı.

Pekin ve Moskova, Birleşmiş Milletler’de veto yetkisine sahip iki ülke olarak Pyongyang’a yönelik yaptırımların gevşetilmesi çağrılarını yineledi. Kim de olası dost ağını genişletiyor. Geçen sonbaharda ilk kez Çin’deki bir askeri geçit törenine katıldı; törende iki düzineden fazla yabancı lider de yer aldı. Mart ayında ise Belarus Devlet Başkanı Aleksandr Lukaşenko’yu Pyongyang’da ağırladı. İki ülke bir dostluk anlaşması imzaladı. Lukaşenko, “Birbirimize ihtiyacımız var” dedi. Kim’in nükleer programı şimdiye kadar askeri saldırılara veya onu iktidardan zorla indirme girişimlerine karşı caydırıcı oldu. Bu durum, Kim’in odağını ekonomiye kaydırmasına imkân sağladı. Ekonomideki ilerleme ise ABD ile nükleer anlaşma umudunu zayıflatıyor. Washington, Pyongyang’ın nükleer programını dondurması, durdurması ya da terk etmesi için sıklıkla yaptırım hafifletme ya da ekonomik teşvikler teklif etmişti. Güney Kore Merkez Bankası’nın istihbarat verilerini kullanarak yaptığı son tahmine göre Kuzey Kore ekonomisi 2024’te yüzde 3,7 büyüdü. Bu, sekiz yılın en hızlı büyüme oranıydı. Güney Koreli düşünce kuruluşları büyümenin sürdüğünü tahmin ediyor. Kuzey Kore ekonomisi, Kim’in yaklaşık 15 yıl önce iktidara gelmesinden bu yana en güçlü döneminde. Hatta bazı değerlendirmelere göre bu seviye, 1994’ten 2011’deki ölümüne kadar ülkeyi yöneten babası Kim Jong Il dönemindeki herhangi bir noktayı da aşmış olabilir. California Üniversitesi San Diego’dan, Kuzey Kore ekonomisi üzerine uzun yıllardır çalışan Stephan Haggard, “Bu kadar yoksul bir ülke için inanılmaz bir başarı” dedi. Haggard, Kim’in şans faktöründen de yararlandığını belirtti.

İngiliz içerik üreticisi George Devedlaka, Batılıların Kuzey Kore’ye girebildiği nadir fırsatlardan birini değerlendirerek Nisan 2025’te Pyongyang Uluslararası Maratonu kapsamında düzenlenen 10 kilometrelik koşuya katıldı. Koşu sırasında, bir Kuzey Korelinin poodle cinsi köpeğinin patisini kaldırıp koşuculara el sallatması gibi sahneler karşısında şaşırdığını anlattı. Birçok Kuzey Korelinin koşucuları akıllı telefonlarıyla kaydettiğini, telefonlarını çok kullandıklarını söyledi. Rus tur acentesi Vostok Intur’a göre Kuzey Kore’de yerli cep telefonu üretimi yılda yarım milyon cihaza ulaşıyor. Araştırmacılara göre akıllı telefonlar artık ülkede o kadar yaygın ki 50’den fazla marka bulunuyor. Bundan yalnızca beş yıl önce Kuzey Kore ve görünüşe göre Kim’in kendisi zor durumdaydı. Covid korkusuyla sınırların kapanması, ülkenin başlıca destekçisi Çin ile ticaretin çökmesine yol açtı. Enerji kıtlığı nedeniyle kömür madenleri üretimi durdurdu. Moskova’nın o dönemki Pyongyang büyükelçisi, 2021’de Rus devlet medyasına verdiği demeçte raflarda bitkisel yağ ve şeker gibi temel gıda ürünlerinin azaldığını söylemişti.

Kim, ülkenin ekonomik politikalarının başarısız olduğunu nadir görülen bir açıklıkla kabul etti. Gıda sıkıntılarını dile getirdi, kamuoyu önünde gözyaşı döktü ve belirgin biçimde kilo verdi. 2021 başında, “Neredeyse tüm sektörler hedeflerin çok gerisinde kaldı,” dedi. Ekonomik gerileme, Rusya’nın Şubat 2022’de Ukrayna’yı işgal etmesinden sonra tersine dönmeye başladı. Kuzey Kore bu işgali açıkça destekledi. Savaşın başlamasından bir yıldan fazla süre sonra Kuzey Kore, Moskova’ya mühimmat tedarik etmeye başladı. INSS’ye göre bu satışlar 2023 yazından geçen yılın sonuna kadar 10 milyar dolardan fazla gelir sağladı. Bu, yaklaşık 27 milyar dolarlık tahmini GSYH’ye sahip bir ekonomi için büyük bir destekti. 2023’te Kim, Covid sonrası ilk yurt dışı seyahatini Rusya’nın Uzak Doğu bölgesine yaparak Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile görüştü. Bir sonraki yıl Putin Pyongyang’ı ziyaret etti ve iki lider karşılıklı savunma anlaşması imzaladı.

Bu anlaşma, Kuzey Kore askerlerinin Rusya’nın yanında savaşmak üzere gönderilmesinin hukuki zeminini oluşturdu. INSS’ye göre bu asker konuşlandırması yarım milyar dolardan fazla gelir getirdi. Düşünce kuruluşu, ödemelerin büyük bölümünün hassas askeri teknoloji, silah parçaları ya da diğer malzemeler şeklinde yapılacağını tahmin ediyor. Silah uzmanlarına göre Kuzey Kore’nin yeni savaş gemileri ve insansız hava araçları Rus tasarımlarını andırıyor. Güney Koreli yetkililere göre Moskova, Pyongyang’a hava savunma sistemleri gönderdi. Biden yönetiminde Kuzey Kore konularından sorumlu üst düzey yetkililerden Jung H. Pak’a göre Rusya ile derinleşen ilişki, Kuzey Kore’nin elde edebileceği en büyük kazanımlardan biri. Pak, Ukrayna savaş sahasında kullanılan Kuzey Kore silahları ve savaşçıları sayesinde Kim rejiminin “bedava reklam” elde ettiğini söyledi. Rus askeri bilgi birikimi, Kim’in daha fazla kaynağı günlük ekonomik alanlara yönlendirmesine olanak tanıdı. Covid öncesi Kuzey Kore ekonomisi giderek Çin’den kaçak sokulan malların ya da kayıt dışı yerel ürünlerin satıldığı karaborsalar etrafında şekillenmişti. Bu süreç, servetini devlet kontrolü dışında kazanan “donju” adlı tüccar sınıfının yükselişini beraberinde getirmişti. Kim, toparlanma yıllarında merkezi kontrolü artırdı. Devlet üretimi malların raflarda yer almasını istedi ve piyasa denetimini genişletti.

Son bir yılda Kuzey Kore, yıllardır durmuş büyük inşaat projelerini tamamladı. Bunlar arasında Pyongyang’ın en büyük hastanesi, New York’taki Central Park’tan daha büyük bir sera kompleksi ve yeni bir sahil tatil tesisi yer aldı. Kim’in öne çıkan “20×10” girişimi, 10 yıl boyunca her yıl 20 şehir ve ilçede yeni fabrikalar kurulmasını öngörüyor. Program; modern sağlık tesisi, hafif sanayi fabrikaları ve eğlence kompleksleriyle yerel ekonomik canlanmayı hedefliyor. Rejim, karaborsa faaliyetlerinin yerine devlet işletmesi mağazaları ve eczaneleri genişletiyor. Kırsal bölgelerdeki yeni fabrikalar, daha önce kaçakçılık yapan tüccarlar için devlet eliyle istihdam yaratıyor. DailyNK adlı çevrim içi yayının sahibi olduğu veri araştırma merkezinin başındaki Lee Sang-yong, “Kim rejiminin silah satışları ve bilgisayar korsanlığı yoluyla elde ettiği fonların bir kısmı halka kadar sızıyor,” dedi. Kuzey Kore hakkında bir YouTube kanalı yürüten Ben Weston, geçen yıl Çin ve Rusya sınırlarına yakın özel ekonomik bölgeyi ziyaret etti. Pyongyang’dan uzak bu bölgede Weston, yeni bir taksi filosu ve eski evlerin yerini alan modern binalar gördüğünü söyledi. “Bu projeler ülkenin her yerinde gerçekleşiyor gibiydi” dedi.

Avusturyalı film yapımcısı Brigitte Weich, 2018’den bu yana Kuzey Kore’ye gitmemişti. Geçen sonbaharda Pyongyang Uluslararası Film Festivali’ne katılmak için ülkeye döndüğünde ilk fark ettiği şey, sokakların daha kalabalık olmasıydı. Elektrikli araçlar ve ithal otomobillerin bol olduğunu, daha fazla yerlinin otomobil sahibi gibi göründüğünü söyledi. Weich, “Arabalar oldukça şık görünüyor,” dedi. Kuzey Koreli tur rehberi, elektrikli araçların çevre için daha iyi olduğu gerekçesiyle tercih edildiğini söyledi. Araç kullanımı o kadar yaygınlaştı ki devlet televizyonu kısa süre önce trafik yasalarındaki değişikliklerle ilgili iki bölümlük bir yayın yaptı. Yeni düzenlemeler arasında yaya geçidi dışında yola çıkma, evcil hayvanı tasmasız gezdirme ve araç kullanırken sigara içme yasakları da yer aldı. Nisan ayında Kim, Pyongyang’ın “Hwasong” bölgesindeki yeni gökdelen mahallesini gezdi. Bölge, adını ABD ana karasına ulaşabilecek kıtalararası balistik füzelerle paylaşıyor. 40 katlı iki konut kulesi, füzelere benzeyecek şekilde kırmızıya boyandı. Bu yılın başında Rusya’da hayatını kaybeden Kuzey Koreli askerlerin ailelerine bu bölgede daire verildi. Çinli değişim öğrencileri, sosyal medyada Pyongyang yaşamına dair bazı kesitler paylaştı. Bu paylaşımlar arasında Chanel logosu taşıyan kozmetik ürünlerinin ve Ray-Ban logolu güneş gözlüklerinin yer aldığı mağaza fotoğrafları da vardı.

Mayıs ayında Kuzey Kore, salgın sonrası ilk tam ölçekli Bahar Uluslararası Ticaret Fuarı’nı düzenledi. Fuara Rusya, Çin, Moğolistan, İsviçre ve Tayland’dan şirketlerin de aralarında bulunduğu 290’dan fazla firma katıldı. Bir Kuzey Koreli elektronik şirketi, izleyicilerin televizyon üzerinden ürün satın almasına imkân sağlayan “akıllı TV”leri tanıttı. Kırmızı, mavi ve turuncu renklerde, bazıları 500 dolardan pahalı akıllı telefonlar sergilendi. Bir satış görevlisi Kuzey Kore devlet televizyonuna, “Halkın taleplerini dinliyoruz. Yerli elektronik ürünlerimizi daha da geliştirmek için” dedi. İngiliz vatandaşı Zoe Stephens, Kuzey Kore’ye tur rehberi olarak gruplar götürdü. Salgın öncesinde tüm ödemelerin nakit yapıldığını hatırlıyor. Geçen yıl Pyongyang’ı ziyaret ettiğinde ise daha fazla yerlinin akıllı telefonlarıyla alışveriş yaptığını gördü. Yemek, temel gıda ürünleri ve hatta reçeteli ilaç siparişi verilebilen uygulamalar bulunuyor. Stephens, “Teslimat hizmetlerini, telefonla ödeme yapılabilen nakitsiz ödeme uygulamalarını kullanıyorlardı” dedi.