Kritik iklim uyarısı! Geri dönülmez yola giriliyor

Küresel ısınmayı sanayi öncesi döneme göre 1,5 dereceyle sınırlandırma hedefinde kritik noktaya gelindi. Birleşmiş Milletler Çevre Programının (UNEP) yaklaşık 50 iklim bilimcisinin değerlendirmeleriyle hazırladığı rapor, mevcut politikaların bu eşiğin aşılmasını engellemeye yetmediğini ortaya koydu.

BM, değerlendirmelerinde ilk kez 1,5 derece sınırının geçilmesini kaçınılmaz bir gelişme olarak kabul etti. Buna karşın Paris Anlaşması’nda belirlenen hedef geçerliliğini koruyor. Yeni yaklaşım, sıcaklık artışının hangi seviyede zirve yapacağına ve yeniden 1,5 derecenin altına çekilip çekilemeyeceğine odaklanıyor.

UNEP tarafından ortaya konulan yol haritası “aşım, zirve ve düşüş” aşamalarından oluşuyor. Buna göre sıcaklık artışının önce 1,5 dereceyi geçmesi, ardından belirli bir seviyede durdurulması ve atmosferdeki sera gazlarının azaltılmasıyla yeniden geriletilmesi hedefleniyor.

Bu senaryonun uygulanabilmesi için küresel sera gazı emisyonlarının 2035’e kadar yüzde 55 azaltılması gerekiyor. Yüzyılın ortasına gelindiğinde ise emisyonların neredeyse tamamen ortadan kaldırılması öngörülüyor. Gerekli adımların zamanında atılması halinde küresel sıcaklık artışının yaklaşık 1,8 derecede zirve yapabileceği değerlendiriliyor. Daha sonraki süreçte atmosferden karbon uzaklaştırılmasıyla sıcaklıkların düşürülmesi amaçlanıyor.

Küresel sıcaklık artışının 1,8 dereceye ulaşması, bugün yaşanan iklim olaylarından daha ağır sonuçlar doğurabilir. Deniz seviyesindeki yükselmenin küçük ada devletleri ile kıyı bölgelerini tehdit etmesi bekleniyor. Sıcak hava dalgaları, kasırgalar, orman yangınları ve sellerin daha sık ve şiddetli hale gelebileceği belirtiliyor. Gerekli uyum politikalarının uygulanmaması durumunda küresel gıda üretiminin yüzde 14 azalabileceği tahmin ediliyor.

Rapora göre sıcaklıkları yeniden düşürmek için emisyonların azaltılması tek başına yeterli olmayacak. Atmosferde biriken karbondioksitin de büyük miktarlarda uzaklaştırılması gerekecek.

Orman alanlarının genişletilmesi doğal seçenekler arasında gösterilirken, karbondioksiti doğrudan havadan çekerek yer altında depolayan teknolojilerin de kullanılması planlanıyor. En iyi senaryoda bu yöntemlerin dünyanın 1,5 derece sınırının üzerinde kaldığı süreyi birkaç on yılla sınırlayabileceği belirtiliyor.

Dünya genelinde halen yılda yaklaşık 2 gigaton karbondioksit atmosferden uzaklaştırılıyor. Bu miktar, insanlığın yıllık emisyonlarının yalnızca yüzde 5’ine karşılık geliyor. Karbon giderme kapasitesinin beş katına çıkarılması halinde bile mevcut ısınma hızıyla 10 yılda oluşan sıcaklık artışının geri alınmasının yaklaşık 50 yıl sürebileceği hesaplanıyor.

Karbon giderme yöntemleri, emisyon azaltımının yerine kullanılabilecek kolay bir çözüm olarak görülmüyor. Geniş orman alanlarında depolanan karbonun büyük bir yangınla yeniden atmosfere karışması mümkün.

Karbondioksiti doğrudan havadan çekmeyi amaçlayan teknolojiler ise yüksek maliyetleriyle öne çıkıyor. Bu sistemlerin iklim üzerinde etkili olacak büyüklükte uygulanabileceğini gösteren yeterli kanıtın henüz bulunmadığı belirtiliyor.

derecenin altına çekilmesi, aşım döneminde ortaya çıkacak bütün zararların giderileceği anlamına gelmiyor. Raporda, dünya üzerindeki buzulların en az dörtte birinin kalıcı olarak eriyebileceği öngörülüyor. Yok olan canlı türlerinin geri getirilemeyeceği, aşırı hava olaylarından zarar gören bazı ekosistemlerin ise eski durumuna dönemeyeceği vurgulanıyor.

Eşiğin geçici olarak aşılması dahi kritik “devrilme noktalarının” tetiklenmesi riskini artırıyor. Amazon yağmur ormanlarının çöküşü ve kutup buz tabakalarının hızla parçalanması bu riskler arasında gösteriliyor. Başlamaları halinde bu süreçlerin durdurulmasının son derece zor, hatta imkânsız olabileceği ifade ediliyor.

Bilim insanlarının uyarılarına rağmen küresel sera gazı emisyonları 2025’te rekor seviyeye ulaştı. Küresel sıcaklıklar aynı yıl sanayi öncesi ortalamanın 1,3 ila 1,4 derece üzerine çıktı. UNEP’in 2025 değerlendirmesine göre mevcut politikaların sürdürülmesi, yüzyıl sonunda yaklaşık 2,8 derecelik sıcaklık artışına yol açabilir. En iddialı net sıfır hedeflerinin eksiksiz uygulanması halinde bile artışın yaklaşık 1,9 derece olması bekleniyor.

Sıcaklıkların ilerleyen dönemde yeniden 1,5 derece seviyesine çekilebilmesi için küresel ısınmanın yaklaşık 1,8 derecenin üzerine çıkmaması gerekiyor. Bu hedef; fosil yakıtlardan uzaklaşılmasını, enerji sistemlerinin dönüştürülmesini ve metan gibi güçlü sera gazlarının hızla azaltılmasını zorunlu kılıyor. Rapora göre emisyon azaltımındaki her beş yıllık gecikme, sıcaklıkların ulaşacağı zirve seviyesini en az 0,1 derece artıracak. Emisyonlar hızla düşürülse ve atmosferden büyük miktarda karbon çekilse dahi küresel sıcaklıkların yeniden 1,5 derecenin altına ineceğinin garantisi bulunmuyor.