Bu uyarıya kulak verin: Gençlerde ani kalp krizi riski: İlk müdahale hayat kurtarıyor

Toplumda daha çok "ileri yaş hastalığı" olarak bilinen, akıllara hep kır saçlı, yoğun iş temposu altındaki 50-60 yaş üstü bireyleri getiren kalp krizi, artık 20'li ve 30'lu yaşlardaki gençleri hata 13-14 yaşındaki çocukları bile aramızdan alıyor. Peki kalp krizi neden gençlerde ani kayıplara yol açar? Kalp krizine nasıl önlem alınmalı? Kriz anında ilk belirtiler neler? Prof. Dr. Mehmet Vefik Yazıcıoğlu'ndan kalp krizine dair önemli açıklamalar...

Peki, hayatının en dinamik, en üretken dönemindeki bu insanlar neden aniden kalp krizi geçiriyor? Vücudumuz yaklaşan tehlikeyi önceden haber veriyor mu? En önemlisi de, gözümüzün önünde kalp krizi geçiren birine yapacağımız doğru müdahale ile bir hayatı nasıl kurtarabiliriz? İşte dijital çağın en büyük sağlık tehditlerinden biri haline gelen genç yaşta kalp krizlerine dair bilmeniz gerekenleri Kalp Damar Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Mehmet Vefik Yazıcıoğlu anlattı.

Gençlerde görülen kalp krizlerinin mekanizması ve tetikleyicileri, ileri yaştaki hastalara göre bazı farklılıklar gösterebiliyor. Yaşlılarda kalp krizi genellikle damarların yıllar içinde yavaş yavaş kireçlenmesi, daralması ve tıkanması (ateroskleroz) sonucu oluşurken; gençlerde süreç çok daha hızlı, agresif ve ani gelişebiliyor. Hareketsiz yaşam, fast-food ağırlıklı beslenme kültürü, obezite ve buna bağlı olarak gelişen Tip 2 diyabet ile yüksek tansiyon, artık çocukluk ve ergenlik yaşlarına kadar geriledi. Genç yaşta damarların bu kronik hastalıklara maruz kalması, kalbi besleyen koroner damarların yapısını erkenden bozuyor. Sigara ve elektronik sigara kullanımı, genç yaşta kalp krizlerinin en büyük sorumlularından biridir. Son yıllarda gençler arasında yaygınlaşan bazı uyarıcı maddeler ve aşırı alkol tüketimi, koroner damarlarda ani spazmlara yol açarak damar tamamen açık olsa bile kan akışının kesilmesine ve krize neden olabilir.

Modern yaşamın getirdiği kariyer baskısı, gelecek kaygısı, düzensiz uyku ve sürekli bir "yetişme" çabası, genç bedenleri sürekli bir "savaş ya da kaç" modunda tutuyor. Salgılanan stres hormonları (kortizol ve adrenalin) nabzı ve tansiyonu sürekli yüksek tutarak damar duvarındaki plakların çatlamasına zemin hazırlıyor.

Genetik yatkınlık kalp krizine neden olur mu? Ailesinde 45 yaş altı erken kalp ölümü veya kalp krizi öyküsü olan gençler, her zaman daha büyük risk altındadır. Hipertrofik kardiyomiyopati (kalp kasının aşırı kalınlaşması) veya ritim bozuklukları (Brugada sendromu, Uzun QT sendromu gibi) gibi doğuştan gelen ve rutin muayenelerde gözden kaçabilen durumlar, gençlerde kriz veya ani ölüm nedeni olabiliyor. Hangi spor türü kalbe ağır gelir? Spor yapmak şüphesiz sağlıklıdır ancak altyapısı kontrol edilmeden, aniden yüklenilen ağır kardiyo ve ağırlık antrenmanları gizli bir kalp hastalığını tetikleyebilir. Daha da tehlikelisi, kas kütlesini hızlı artırmak amacıyla hekim kontrolü dışında kullanılan anabolik steroidler, yüksek dozda kafein içeren pre-workout (antrenman öncesi) ürünleri ve enerji içecekleri kalp kasını büyüterek ve ritmi bozarak krize davetiye çıkarmaktadır.

Kalp krizi geliyorum der mi? Toplumdaki en büyük yanılgılardan biri, gençlerin kalbinin güçlü olduğu ve kriz anında dayanabileceği düşüncesidir. Aksine, genç yaşta geçirilen kalp krizleri genellikle daha ölümcül seyredebilir. Çünkü yaşlılarda yıllar içinde gelişen daralmalara karşı vücut "kollateral" adı verilen yan kılcal damarlar geliştirmiştir; kriz anında bu yan damarlar hayat kurtarır. Gençlerde ise bu yan damarlar henüz gelişmediği için ana damar tıkandığında kalp kası geniş bir alanda tamamen kansız kalır. Bu yüzden belirtileri erken fark etmek hayati önem taşır. Kalp krizi her zaman filmlerdeki gibi aniden göğsü yumruklayıp yere yığılmak şeklinde gerçekleşmeyebilir.

Bu şikayetlere dikkat! Göğsün tam ortasında, iman tahtasının arkasında hissedilen, genellikle "üzerime biri oturmuş gibi", "sıkışma" veya "yanma" şeklinde tarif edilen ağrıdır. Göğüsteki bu ağrı veya huzursuzluk hissi sol omuza, sol kola, boyna, çeneye, sırta ve hatta mideye doğru yayılım gösterebilir. Göğüs ağrısına eşlik eden veya bazen ağrı olmadan tek başına ortaya çıkan, sanki hava yetmiyormuş gibi hissettiren ani nefes darlığı. Ortam sıcaklığından bağımsız, aniden gelişen soğuk cold-sweat (soğuk terleme) ve buna eşlik eden yoğun anksiyete, panik ve ölüm korkusu hissi. Ani baş dönmesi, göz kararması veya baygınlık hissi kalp krizinin temel belirtileridir.

Genç yaşta kalp krizine karşı nasıl önlem alınmalıdır? Kalp krizini önlemek, kriz anında tedavi etmekten çok daha kolay ve konforludur. Yaşam tarzında yapılacak radikal ve bilinçli değişiklikler, genetik riskleri bile minimuma indirebilir. Özellikle ailesinde erken yaşta kalp hastalığı öyküsü olanlar, 20'li yaşlardan itibaren en az bir kez kardiyoloji muayenesinden geçmeli, EKG ve ekokardiyografi (EKO) ile kalp yapılarını kontrol ettirmelidir. Sigara, nargile, elektronik sigara veya ısıtılmış tütün ürünlerinden, işlenmiş gıdalardan, paketli atıştırmalıklardan, aşırı tuz ve rafine şekerden uzak durun. Yüksek dozda kafein ve taurin içeren enerji içeceklerini tüketmeyin. Spor salonlarında sunulan, kaynağı ve içeriği belirsiz protein tozları, yağ yakıcılar ve özellikle steroid türevlerinden kesinlikle uzak durun. Bol egzersiz yapın, kalp sağlığı için uyku düzeni çok önemli. Günde en az 7-8 saat kaliteli uyku uyuyun.

EKG hayat kurtarır mı? Kanalopatiler ve kardiyomiyopatiler olarak adlandırılan bazı kalıtsal kalp hastalıkları da kalp krizlerinde önemli bir risk oluşturur. Kanalopatiler, kalp hücrelerinin elektriksel faaliyetlerini düzenleyen iyon kanallarındaki bozukluklar nedeniyle ortaya çıkar. Bu hastalıklar uzun yıllar hiçbir belirti vermeden ilerleyebilir ve bazı durumlarda ciddi ritim bozukluklarına, bayılmalara veya ani kalp durmasına yol açabilir.

Kardiyomiyopatiler ise kalp kasının yapısını ve fonksiyonlarını etkileyen hastalıklardır. Özellikle hipertrofik kardiyomiyopati ve aritmojenik sağ ventrikül kardiyomiyopatisi gibi bazı türler genç sporcularda ve genç erişkinlerde ani kardiyak ölümün önemli nedenleri arasında yer almaktadır. Bu nedenle ailesinde genç yaşta ani ölüm, açıklanamayan bayılma, ritim bozukluğu veya kalp hastalığı öyküsü bulunan kişilerin kardiyolojik değerlendirmeden geçmeleri büyük önem taşımaktadır. Gerekli görülen durumlarda elektrokardiyografi (EKG), ekokardiyografi, ritim holter incelemesi ve genetik testler tanı sürecine katkı sağlayabilmektedir. Kalp krizine ilk müdahale nasıl olmalıdır? Kalp krizinde en önemli kavram "Zaman eşittir kas" ilkesidir. Damarın tıkandığı andan itibaren geçen her dakika, kalp kası hücrelerinin geri dönüşümsüz olarak ölmesi anlamına gelir. Bu nedenle ilk müdahalenin doğru ve hızlı yapılması hayati önem taşır.

Gözünüzün önünde birinin kalp krizi geçirdiğinden şüpheleniyorsanız veya kendiniz bu belirtileri yaşıyorsanız; hemen 112 acil çağrı merkezini arayın, hastayı oturtun veya yarı oturur pozisyona getirin. Kravat, gömlek yakası, kemer gibi solunumu ve kan akışını zorlaştıracak giysileri çıkarın. Varsa 300 mg'lık koroner aspirini çiğneterek yutturun. Hastanın etrafını açın ve temiz hava almasını sağlayın. Kalp krizi anında yapılan hatalı uygulamalar neler? Hasta kendisi araç kullanmamalı ve özel araçla hastaneye götürülmemeli. Çünkü, yolda ritim bozukluğu gelişirse ambulans içerisindeki tıbbi cihazlar (defibrilatör vb.) ve acil tıp teknisyenleri müdahale edilebilir. Hasta yürütülmemeli veya merdiven çıkarılmamalı. Hastayı öksürtmeye çalışmayın. Sosyal medyada dolaşan "Kalp krizi anında kuvvetli öksürün" bilgisi büyük oranda şehir efsanesidir. Sadece hastanede, doktor gözetiminde çok nadir ritim bozukluklarında istenir. Kişiyi bilinçsizce öksürtmek kalbi daha da yorabilir. Su veya yiyecek vermeyin. Hastanın daha önce kullandığı veya çevredeki birinin dil altı hapını, hastanın tansiyonunu bilmeden kesinlikle vermeyin. Dil altı ilaçları tansiyonu aniden düşürerek hastayı şoka sokabilir.

Hasta aniden bilincini kaybeder, nefes almayı keser veya düzensiz hırıltılı bir nefes almaya başlarsa (kalp durması geliştiyse) zaman kaybetmeden Temel Yaşam Desteğine yani kalp masajına başlanmalıdır. Eğer bu konuda eğitiminiz yoksa, 112 komuta merkezindeki doktorun telefon üzerinden vereceği talimatları harfiyen uygulayarak ambulans gelene kadar göğüs basısına devam etmelisiniz.