Bize 5 asırdır yanlış dünya haritasını gösterdiler! Şimdi değişiyor

Okullardaki sınıflardan atlaslara, televizyon ekranlarından duvar haritalarına kadar milyonlarca insanın zihnine kazınan dünya görüntüsü, kıtaların gerçek büyüklüklerini göstermiyor. Yaklaşık beş asır önce denizcilik amacıyla geliştirilen Mercator projeksiyonu, Dünya'nın küresel yüzeyini düz bir haritaya aktarırken özellikle kutuplara yaklaştıkça yüzölçümlerini büyük ölçüde bozuyor. Bu nedenle Afrika gibi Ekvator'a yakın devasa kara parçaları görece küçük görünürken Grönland, Kanada ve Rusya gibi kuzey bölgeleri olduğundan çok daha büyük algılanıyor. Şimdi Afrika ülkelerinin girişimiyle bu asırlık harita anlayışına karşı önemli bir adım atıldı.

5 ASIRLIK HARİTA ALGISINA İTİRAZ Afrika Birliği üyesi 54 ülkenin desteklediği girişimde, 1569'da Flaman haritacı Gerardus Mercator tarafından geliştirilen projeksiyonun dünya haritalarındaki hakimiyetine son verilmesi ve ülkelerin gerçek yüzölçümlerini daha doğru yansıtan haritaların yaygınlaştırılması amaçlanıyor. BM Genel Kurulunda kabul edilen kararla, Equal Earth (Eşit Dünya) olarak bilinen harita projeksiyonunun kullanımının teşvik edilmesi gündeme geldi. BM kararının tek başına dünyanın bütün haritalarının değiştirilmesi anlamına gelmemesine rağmen, atılan adım eğitimden uluslararası kuruluşlara kadar Mercator merkezli harita anlayışının sorgulanması açısından önem taşıyor.

AFRİKA'YI ADETA KÜÇÜLTTÜLER Mercator haritasındaki çarpıklığın en çarpıcı örneği Afrika ile Grönland karşılaştırmasında görülüyor. Klasik Mercator haritasına bakan bir kişi, Grönland ile Afrika'nın büyüklüklerinin birbirine yakın olduğunu düşünebilir. Gerçek rakamlar ise bambaşka bir tablo ortaya koyuyor. Afrika yaklaşık 30,3 milyon kilometrekare, Grönland ise yaklaşık 2,2 milyon kilometrekare yüzölçümüne sahip. Yani Afrika, Grönland'ın yaklaşık 14 katı büyüklüğünde. Buna rağmen beş asırdır yaygın biçimde kullanılan harita projeksiyonu, bu muazzam farkın gözle algılanmasını büyük ölçüde ortadan kaldırıyor.

DÜNYA SANDIĞIMIZDAN ÇOK FARKLI Mercator projeksiyonunun oluşturduğu algı bozukluğu yalnızca Grönland ile sınırlı değil. Kuzey Yarımküre'deki kara parçaları haritada büyürken Ekvator çevresindeki Afrika ve Güney Amerika gibi bölgeler gerçek yüzölçümlerine kıyasla daha küçük algılanıyor. Üstelik Mercator'un haritasının başlangıçtaki amacı ülkelerin gerçek büyüklüklerini karşılaştırmak değildi. 1569'da hazırlanan projeksiyon, denizcilerin sabit pusula doğrultularını harita üzerinde düz çizgiler halinde takip edebilmesine imkân sağlayan önemli bir navigasyon aracıydı. Sorun, denizcilik için geliştirilen bu yöntemin yüzyıllar boyunca dünyanın genel görüntüsüymüş gibi yaygınlaştırılmasıyla ortaya çıktı.

HARİTA SADECE COĞRAFYA MI? Afrika ülkelerinin itirazı tam da bu noktada daha geniş bir anlam kazanıyor. Mercator projeksiyonunun Kuzey Yarımküre'deki ülkeleri görsel olarak büyütürken Afrika'yı ve Küresel Güney'i küçültmesi, yıllardır haritaların insanlarda oluşturduğu siyasi ve psikolojik algı üzerinden de eleştiriliyor. Eleştirilerin merkezindeki soru oldukça çarpıcı: Bir ülkeyi veya kıtayı haritada olduğundan büyük görmek, onu zihnimizde de daha güçlü ve önemli algılamamıza yol açıyor mu? Afrika ülkeleri, kıtanın gerçek büyüklüğünün dünya kamuoyunun zihnindeki Afrika algısıyla da doğrudan ilişkili olduğu görüşünde.

SÖMÜRGECİLİK DÖNEMİNDEN KALAN ALGIYA DARBE Togo Dışişleri Bakanı Robert Dussey de girişimin siyasi bir hesaplaşmadan ziyade bilimsel gerçeklerin doğru biçimde gösterilmesi meselesi olduğunu vurguluyor. Afrika cephesinde Mercator'un günümüzdeki yaygın kullanımına yönelik eleştiriler ise sömürgecilik tarihinden bağımsız değerlendirilmiyor. Yüzyıllar boyunca Avrupa merkezli haritalarda kuzeydeki güçlerin devasa, Afrika'nın ise gerçek boyutlarına kıyasla küçük görünmesi, sömürgecilik döneminin oluşturduğu dünya algısının görsel unsurlarından biri olarak değerlendiriliyor.

YENİ HARİTADA AFRİKA GERÇEK BOYUTUNA YAKLAŞIYOR 2018'de geliştirilen Equal Earth projeksiyonu ise ülkelerin ve kıtaların yüzölçümlerini doğru orantıda göstermeyi amaçlıyor. Bu yöntemde Afrika, Mercator haritasında alıştığımız görüntüden çok daha büyük ve gerçek yüzölçümüne uygun biçimde karşımıza çıkıyor. Ancak burada önemli bir ayrıntı var: Küre biçimindeki Dünya'yı düz bir yüzeye aktaran hiçbir harita her özelliği aynı anda kusursuz biçimde koruyamaz. Equal Earth'ün avantajı, özellikle yüzölçümlerini karşılaştırırken alan oranlarını koruması. Dolayısıyla mesele, Mercator'un matematiksel olarak “yanlış” olması değil; belirli bir denizcilik amacı için tasarlanmış projeksiyonun, kıtaların gerçek büyüklüklerini gösteriyormuş gibi kullanılmasının yanıltıcı olması. Beş asır sonra başlayan değişim, sadece yeni bir dünya haritası tartışması değil; insanlığın dünyaya hangi ölçülerle baktığının da sorgulanması anlamına geliyor.