Türkiye'nin tepesinin atmasından korkuyorlar: 1,9 milyar euroluk proje iptal edilebilir

Euronews'te yer alan habere göre, AB’nin Yunanistan, Güney Kıbrıs ve İsrail’in elektrik şebekelerini birbirine bağlamayı hedefleyen 1,9 milyar euroluk Great Sea Interconnector projesi, Doğu Akdeniz’deki deniz yetki alanı anlaşmazlıklarının yanı sıra finansman ve maliyet paylaşımı sorunları nedeniyle gecikiyor.

Yunanistan, Güney Kıbrıs ve İsrail'in elektrik şebekelerini birbirine bağlamayı amaçlayan 1,9 milyar avroluk Great Sea Interconnector (GSI) projesi, Doğu Akdeniz'deki deniz yetki alanlarına ilişkin anlaşmazlıkların güzergâhın siyasi açıdan hassas bölümlerindeki çalışmaları zorlaştırması nedeniyle art arda gecikmeler yaşadı.

Brüksel açısından projenin önemi tek bir altyapı yatırımıyla sınırlı değil. Yaklaşık 1.200 kilometrelik denizaltı kablosunun tamamlanması, Güney Kıbrıs'ın AB içinde birlik genelindeki elektrik şebekesine bağlantısı bulunmayan tek üye devlet olma durumuna son verecek.

Projenin aynı zamanda bölgesel enerji güvenliğini güçlendirmesi ve yenilenebilir enerjinin daha fazla kullanılmasına olanak sağlaması bekleniyor. Güney Kıbrıs'ın da daha düşük elektrik faturalarından faydalanması öngörülüyor. Avrupa Komisyonu, projeye halihazırda 657 milyon avro kaynak tahsis etti ve AB'nin yaşlanan elektrik şebekelerini yenileme ve hızla artan temiz enerji üretimini sisteme dahil etme hedefleri doğrultusunda projeyi stratejik yatırım olarak belirledi.

Ancak GSI, şu anda jeopolitik, finansal ve ticari engellerin bir araya gelmesiyle karşı karşıya. Bu durum, Brüksel'in daha bağlantılı bir Avrupa enerji sistemi oluşturma hedefini fiziksel altyapıya dönüştürmenin ne kadar zor olduğunu ortaya koyuyor.

Projenin karşı karşıya olduğu en acil jeopolitik sorun, Türkiye'nin deniz yetki alanlarına ilişkin haklı ve tutarlı itirazları.

GSI, Girit ve Kassos Yunan adalarının güney ve doğusundaki sulardan geçecek; Yunanistan, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi uyarınca burada kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölge üzerinde egemen haklara sahip olduğunu savunuyor. Yunanistan, Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (BMDHS) kapsamında bu bölgelerde kıta sahanlığı ve münhasır ekonomik bölgesi üzerinde egemen haklara sahip olduğunu savunuyor.

Türkiye ise Yunanistan'ın yorumuna itiraz ediyor ve adaların, taleplerinin ana karanın kıta sahanlığıyla örtüştüğü durumlarda otomatik olarak tam deniz yetki alanları oluşturamayacağını belirtiyor. Bu anlaşmazlığın proje üzerinde şimdiden somut etkileri oldu.

Türkiye'nin itirazları, enerji bağlantılarına ilişkin kendi alternatif vizyonuyla da bağlantılı. Dodds, Ankara'nın, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ile Türkiye arasında rakip bir denizaltı elektrik bağlantısı geliştirmeyi tercih edeceğini belirtti. Türkiye’nin “Mavi Vatan” doktrini, Ankara’nın bölgedeki deniz yetki alanlarına ilişkin iddialarına ve egemenlik haklarına güçlü bir vurgu yaparken, Yunanistan, Kıbrıs ve İsrail arasındaki yakınlaşan iş birliği de rekabete yeni bir boyut ekledi. AB açısından mesele yalnızca Akdeniz'in bir ucundan diğerine kablo döşemek değil; Avrupa'nın deniz yetki alanları konusunda en fazla anlaşmazlığın yaşandığı bölgelerinden birinde stratejik bir enerji projesini hayata geçirmek.

Bu arada Türkiye, denizcilik doktrinini revize etmeye hazırlanıyor. Ankara, mayıs ayında denizcilik doktrinini yasal güvence altına almayı planladığını açıklamıştı. Ancak konunun Meclis'te ele alınması daha sonra ekim ayına ertelendi. Yunanistan ve Güney Kıbrıs da milyarlarca euroluk elektrik bağlantı projesinin nasıl finanse edileceği ve maliyetin nihai olarak elektrik tüketicilerine nasıl yansıtılacağı konusunda yıllardır anlaşmazlık yaşıyor.

Milyonlarca euroluk AB finansmanına ek olarak, projenin geri kalan finansmanını, daha önce EuroAsia Interconnector olarak bilinen GSI projesini devralan Yunanistan'ın elektrik iletim operatörü Bağımsız Elektrik İletim Operatörü (IPTO) karşılayacak. Projenin başlangıçta 2024 yılında faaliyete geçmesi planlanıyordu. Son düzenlemeye göre Güney Kıbrıs'ın maliyetin yüzde 63'ünü, yaklaşık 786 milyon euroyu, Yunanistan'ın ise yüzde 37'sini, yaklaşık 460 milyon euroyu karşılaması bekleniyordu. Yunanistan, projenin ana faydalanıcısı ve AB'nin elektrik şebekesine bağlantısı bulunmayan son izole elektrik piyasası olması nedeniyle Kıbrıs'ın mali yükün daha büyük bir bölümünü üstlenmesi gerektiğini savunuyor. Kıbrıs ise kablo faaliyete geçmeden önce yüksek maliyetlerin tüketicilerin üzerine yüklenmeyeceğine dair güvence talep ediyor.