Sadece fiziksel atık değilller Denizde kimyasal yüklü mobil plastik alarmı

Karadeniz'de yaygın olarak bulunan farklı plastik türlerinin deniz ortamında bir yıl kaldıktan sonra kirleticilerle etkileşimini inceleyen bilim insanları, plastiklerin denizde fiziksel atık olmaktan öte, zararlı kimyasalları taşıyan ve ekosisteme yayan mobil kirleticiler olduğunu tespit etti.

Prof. Dr. Aytan ve ekibi ile TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezinden araştırmacılar, Karadeniz'deki plastiklerin zararlı kimyasallar için bir taşıyıcı görevi görüp görmediğini ve bunun deniz ekosistemine etkilerini araştırdı.

Araştırma kapsamında Karadeniz'de yaygın olarak bulunan farklı plastik türlerinin bir yıl deniz ortamında kaldıktan sonra hangi kimyasalları taşıdığı incelendi.

Özellikle plastiğe esneklik, dayanıklılık, renk gibi özellikler kazandırmak için üretim sırasında eklenen PCB, pestisit, PAH gibi plastik katkı kimyasallarının ve doğada kolay parçalanmayan ve canlılarda birikebilen zararlı kimyasallar olan kalıcı organik kirleticilerin plastikler üzerinde nasıl biriktiğine bakıldı.

Alışveriş poşetleri, şişe ve bardak gibi tek kullanımlık ürünler, Kovid-19 salgınıyla birlikte kullanımı artan maske ve eldiven gibi ürünler ile balıkçılık faaliyetlerinde kullanılan ağlar olmak üzere üç farklı kategorideki plastikler incelendi. Bu plastiklerin kirleticileri biriktirme kapasiteleri değerlendirildi.

Örnekler, ticari balıkların sindirim sisteminde mikroplastiklerin sıkça raporlandığı önemli bir balıkçılık alanı olan Güneydoğu Karadeniz'in Rize kıyılarından alındı.

Prof. Dr. Aytan, denizlerdeki plastik kirliliğinin, planktonlardan en üst düzey canlılara kadar besin zinciri boyunca taşınarak canlıların beslenme, büyüme, üreme ve bağışıklık sistemlerini olumsuz etkileyen yaygın ve zincirleme bir ekosistem sorunu yarattığını dile getirdi.

Özel konumu, hidrografik yapısı ve artan insan baskıları nedeniyle Karadeniz'de plastik kirliliğinin giderek arttığına dikkati çeken Aytan, "Plastiklerin dağılımını hem deniz ortamında hem de canlılarda ortaya koyuyor olsak da kirleticilerle olan ilişkisi henüz ortaya konmamıştı. Bu Türk denizlerinde ve Karadeniz'de bir ilk." dedi.

Yaptıkları çalışmanın insan sağlığı açısından en önemli yönünün, su ürünleri aracılığıyla gerçekleşen maruziyet olduğunu dile getiren Aytan, plastiklerle taşınan ve biyobirikim özelliği gösteren kimyasalların denizel besin zincirine girerek deniz ürünleri yoluyla insan sofrasına kadar ulaştığını ve besin zinciri boyunca artan konsantrasyonlarla insana kadar taşındığını söyledi.

Deniz canlılarının plastikle çok yakın etkileşim halinde olduğuna değinen Aytan, şöyle devam etti: "Biz deniz suyunda tespit edemediğimiz kimyasalları bile plastiklerin üzerinde tespit edebiliyoruz. Bu da plastiklerin ne kadar öngörülemez ve yönetilemez kompleks kirleticiler olduğunu bir kez daha ortaya koyuyor.

Sınırlı su değişiminin uzun vadeli birikim risklerini artırdığı yarı kapalı Karadeniz sisteminde, plastiklerin, tehlikeli kimyasalların taşınmasına ve kalıcılığına katkıda bulunduğunu ortaya koyduk.

Karadeniz'de plastikler yalnızca deniz çöpü değil, aynı zamanda zararlı kimyasalları taşıyabilen ve çevrede tutabilen hareketli kirletici yüzeylerdir."

Prof. Dr. Aytan, bu tespitten yola çıkarak plastik kirliliğinin kaynağında önlenmesi ve atık yönetiminin güçlendirilmesinin deniz ekosistemleri ve insan sağlığı açısından acil bir zorunluluk olduğunun altını çizdi.

Farklı polimer türlerinin kirletici tutma kapasitesinin değiştiğini ifade eden Aytan, şu değerlendirmelerde bulundu: "Çalışmanın çarpıcı bulgularından biri, plastik katkı kimyasallarının yani üretim kaynaklı kimyasalların birçok örnekte, kalıcı organik kirleticilere nazaran daha yüksek olmasıydı.

Özellikle eldiven, maske ve tekstil fiber yapılı plastiklerin yüksek kimyasal yük taşıdığını gördük. Bu kimyasallar suyu sevmeyen yani hidrofobik kimyasallar. Plastiklerin de yüzeyi deniz ortamına girdikleri andan itibaren aşınmaya, pürüzlenmeye ve üzerlerinde bir biyofilm oluşmaya başlıyor.

Bu da bu tip kirleticilerin plastik yüzeyine tutunmasını kolaylaştırıyor. Plastik zaten denizel ortama girdiği anda içerdiği katkı kimyasallarını sızdırmaya, salmaya başlarken, çeşitli insan aktiviteleri sonucu denizel ortama ulaşan kalıcı organik kirleticiler de üzerinde birikmeye başlıyor."

Plastiklerin deniz ortamında en alt besin seviyesinden başlayarak en üst taksonomik seviyeye kadar katlanarak domino etkisiyle tehdit oluşturduğunu anlatan Aytan, sözlerini şöyle tamamladı: "Günlük hayatta çok da düşünmeden kullandığınız bir plastik şişe hem ekosistem sağlığına hem de insan sağlığına büyük bir tehdit yaratabiliyor.

Tüketim alışkanlıklarımız doğrudan deniz sağlığını da onun fonksiyonunu da etkiliyor. Özellikle Karadeniz gibi yarı kapalı denizlerde plastik kirliliği birikerek ekosistem baskısını ve besin zinciri risklerini artıracaktır. Bu yüzden kirliliğin kaynağında önlenmesi ve atık yönetiminin güçlendirilmesi gerekiyor."