Beyin mi penaltıyı kaçırır yoksa ayak mı? Bilim insanları cevabı açıkladı

Dünyanın en büyük futbolcularını izliyoruz. Messi penaltı kaçırıyor... Mbappe penaltı kaçırıyor... Dünya Kupası’nda, Avrupa Şampiyonası’nda, Şampiyonlar Ligi finallerinde ve ulusal liglerde aynı sahne tekrar tekrar karşımıza çıkıyor. Tribündeki ve ekran başındaki milyonlarca insanın aklından ise aynı soru geçiyor:

İşte bu soru yalnızca futbolun değil; spor psikolojisi, spor fizyolojisi ve nörobilimin de cevap aradığı önemli sorulardan biridir. Çünkü bazen mesele ayakta değildir. Mesele beyindedir.

Profesyonel bir futbolcu penaltıyı binlerce kez çalışır. Artık bu hareket kas hafızasının bir parçası hâline gelmiştir. Normal şartlarda topa nasıl vuracağını düşünmez çünkü beyin bu hareketi otomatik olarak yönetir. Ancak milyonlarca insanın izlediği kritik bir maçta, penaltı noktasına yürürken beynin çalışma düzeni değişebilir.

Dünya Kupası eleme aşamasına girdiğinde, penaltı atışları her zaman futbolun en acımasız sınavı olur. 120 dakika süren yorgunluk ve duygusal yoğunluğun ardından, bir takımın kaderi, bir oyuncunun kariyeri ve hatta milyonlarca taraftarın anıları sadece birkaç saniye içinde belirlenebilir.

2026 Dünya Kupası'nın Son 32 turunda bile bu senaryo yaşandı; Fas, Hollanda'yı eledi ve Paraguay, nefes kesen penaltı atışlarının ardından Almanya'ya karşı büyük bir sürpriz yaptı. Penaltı atışları bir kez daha bunun sadece bir teknik yarışması olmadığını, insan karakterinin en zorlu sınavı olduğunu gösterdi.

Norveç Spor Bilimleri Okulu'ndan Profesör Geir Jordet'e göre, "Baskı: Penaltı Atışlarının Psikolojisinden Dersler" adlı kitabında, çoğu oyuncunun penaltı atışı yapmaya hazırlanırken hissettiği ortak duygu kaygıdır. Jordet, penaltı atışlarındaki baskının bazen "insanlık dışı" bir seviyeye ulaştığını, çünkü penaltıyı atan kişinin her zaman başarılı olması beklendiğini, aksi takdirde tüm eleştirilerin hedefi olma riskinin bulunduğunu savunuyor. Penaltılar bize yalnızca futbolu öğretmez. İnsan beyninin baskı altında nasıl çalıştığını da gösterir. Belki de penaltıyı kaçıran yalnızca ayak değildir. Bazen baskı altında doğal akıcılığını kaybeden beyindir.

Profesör Jordet'in araştırması, hakemin düdüğünden hemen sonra koşarak şut çeken oyuncuların, şut atmadan önce 2-5 saniye sakin bir şekilde bekleyenlere göre daha yüksek oranda penaltı kaçırdığını gösteriyor. Ona göre, bu acelecilik genellikle duyguları kontrol etmekten ziyade, yüksek baskı altındaki bir durumu hızla sonlandırma arzusunu yansıtıyor.

ABD milli takımının forvet oyuncusu Christian Pulisic de baskının üstesinden gelmenin kolay olmadığını kabul etti. Şunları söyledi: "Cesaret edip şut çekenler çok cesur. Özellikle kaleciler giderek daha iyi hale gelirken bu hiç kolay değil."

Forvet oyuncusu gol atma yükünü taşırken, kaleciler tamamen farklı bir zekâ savaşıyla karşı karşıyadır. Bir saniye içinde sola mı, sağa mı koşacaklarına yoksa yerlerinde mi kalacaklarına karar vermeleri gerekirken, aynı zamanda rakip takımı da rahatsız etmeye çalışmalıdırlar.

Profesör Jordet'e göre, en iyi kaleciler sadece mükemmel reflekslere sahip olmakla kalmaz, aynı zamanda şut çeken oyuncu üzerinde baskı kurmak için "psikolojik taktikler" geliştirmeyi de bilirler. Aldatma hareketleri, göz teması, duruş veya kasıtlı olarak hazırlık süresini uzatmak, rakibin odaklanmasını kaybetmesine neden olabilir. Faslı kaleci Yassine Bounou'yu örnek gösterdi. Hollanda'ya karşı yapılan penaltı atışlarında, erken dalmak yerine pozisyonunu koruyan Bounou, beklenmedik bir şekilde elini kullanarak Crysencio Summerville'in belirleyici şutunu bloke etti ve Kuzey Afrika takımına zaferi getirdi.

Profesör Jordet, 2022 Dünya Kupası finali de dahil olmak üzere art arda altı penaltı atışında galip gelen Arjantinli kaleci Emiliano Martinez'i, rakiplerini "okuma" ve her atıştan önce atmosferi kontrol etme yeteneği sayesinde günümüzün "psikolojik oyunlarının" ustası olarak görüyor.

Sadece oyuncular ve kaleciler değil, antrenörler de büyük bir baskıyla karşı karşıya kalıyor. Profesör Jordet'e göre, penaltı atışlarını yapacak oyuncuların listesi sahada rastgele veya gönüllü olanlara göre belirlenmemeli, aylar öncesinden titizlikle hazırlanmalı ve antrenman yapılmalıdır. Bu ders, Almanya'nın Paraguay'a karşı aldığı yenilgide kısmen kendini gösterdi. Penaltı atışları altıncı tura ulaştığında, kaptan Joshua Kimmich hala takım arkadaşlarına kimin sorumluluk almak istediğini sormak zorunda kaldı. Stoper Jonathan Tah, ilk uluslararası penaltısını kullanmak için öne çıktı ve topu üst direğin üzerinden dışarı göndererek dört kez dünya şampiyonu olan Almanya'nın yolculuğunu sona erdirdi.

Profesör Jordet'e göre en önemli şey gol atmayı garantilemek değil, istikrarlı bir teknik ve belirleyici anda odaklanmayı sürdürecek kadar güçlü bir zihinsel süreç oluşturmaktır. Şöyle vurguladı: "Bunu başardığınızda, üzerinize düşeni tamamlamış olursunuz. Sonucu kabul etmeniz gerekir." Dünya Kupası tarihi, 1994 finalinde Roberto Baggio'nun üst direğin üzerinden geçen şutundan, 2022 Dünya Kupası'nda Arjantin'in Fransa'ya karşı kazandığı duygusal zafere kadar penaltı noktasından sayısız unutulmaz an kaydetmiştir. Bu hikayeler bize kahraman ve kötü adam arasındaki mesafenin bazen sadece 11 metre olduğunu hatırlatıyor.